Lá phiếu của nhân dân: thực tiễn quyền làm chủ và phản bác các luận điệu sai trái về bầu cử Quốc hội ở Việt Nam

Ảnh minh họa. Nguồn: baotintuc.vn

1. Bầu cử, ứng cử đại biểu Quốc hội – một quyền con người được bảo đảm bằng pháp luật và thực tiễn

Quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội, trong đó có quyền bầu cử và ứng cử vào các cơ quan quyền lực nhà nước, là một trong những quyền chính trị cơ bản của con người. Ở Việt Nam, quyền này được ghi nhận rõ ràng trong hệ thống pháp luật và được thực thi rộng rãi trong thực tiễn thông qua các cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp.

a) Quyền bầu cử và ứng cử được ghi nhận trong Hiến pháp và pháp luật

Việt Nam đã thể hiện sự cam kết thực hiện quyền con người đó qua việc ký kết Công ước quốc tế về các quyền dân sự chính trị 1966 và thực hiện tốt các qua các kỳ báo cáo định kỳ. Hiến pháp năm 2013, đạo luật cơ bản của Nhà nước đã khẳng định rõ quyền chính trị quan trọng của công dân. Theo Điều 27 Hiến pháp: "Công dân đủ mười tám tuổi trở lên có quyền bầu cử và đủ hai mươi mốt tuổi trở lên có quyền ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân." Quy định này thể hiện rõ nguyên tắc phổ quát của quyền con người trong lĩnh vực chính trị: mọi công dân đều có quyền tham gia vào đời sống chính trị của đất nước thông qua việc lựa chọn người đại diện hoặc tự mình tham gia vào bộ máy quyền lực nhà nước.

Các nguyên tắc bầu cử ở Việt Nam cũng được quy định rõ trong Hiến pháp và trong Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân sửa đổi, bổ sung năm 2025. Theo đó, việc bầu cử được tiến hành theo các nguyên tắc cơ bản: phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Đây cũng là những nguyên tắc phổ biến của các cuộc bầu cử dân chủ trên thế giới. Nguyên tắc phổ thông bảo đảm mọi công dân đủ điều kiện đều có quyền tham gia bầu cử; nguyên tắc bình đẳng bảo đảm mỗi cử tri đều có giá trị lá phiếu ngang nhau; nguyên tắc trực tiếp và bỏ phiếu kín bảo đảm quyền lựa chọn của cử tri được thực hiện một cách tự do, không bị áp đặt. Như vậy, xét từ góc độ pháp lý, quyền bầu cử và ứng cử đại biểu Quốc hội ở Việt Nam không chỉ là một quyền công dân đơn thuần mà còn là một quyền con người được Hiến pháp và pháp luật bảo đảm.

b) Thực tiễn tổ chức bầu cử thể hiện rõ quyền làm chủ của nhân dân

Trên thực tế, quyền bầu cử và ứng cử của công dân được thực hiện thông qua các cuộc bầu cử Quốc hội định kỳ. Các cuộc bầu cử trước đây, đặc biệt là cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XV năm 2021 đã diễn ra như là một minh chứng rõ nét cho việc thực thi quyền làm chủ của nhân dân. Theo công bố của Hội đồng Bầu cử quốc gia, có 868 người ứng cử đại biểu Quốc hội khóa XV, trong đó 203 người do Trung ương giới thiệu và 665 người do địa phương giới thiệu, đạt tỷ lệ khoảng 1,74 ứng cử viên cho mỗi đại biểu được bầu[1]. Điều này cho thấy cử tri có nhiều lựa chọn trong quá trình bỏ phiếu. Không khí bầu cử Quốc hội khóa XV trên cả nước diễn ra sôi nổi với sự tham gia tích cực của đông đảo cử tri. Hơn 69 triệu cử tri cả nước tham gia bầu cử, thể hiện tinh thần trách nhiệm và ý thức chính trị cao của nhân dân[2]. Tại nhiều địa phương, tỷ lệ cử tri đi bầu đạt mức rất cao, có nơi đạt trên 98–99%, thậm chí nhiều tổ bầu cử đạt 100% cử tri tham gia bỏ phiếu[3]. Những con số này cho thấy bầu cử không chỉ là một thủ tục pháp lý mà còn là một sự kiện chính trị – xã hội quan trọng, nơi người dân thể hiện quyền làm chủ của mình đối với Nhà nước và xã hội.

Trong đầu năm 2026, "Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI, nhiệm kỳ 2026-2031 dự kiến sẽ diễn ra vào ngày 15/3/2026 tại 182 đơn vị bầu cử trên cả nước. Theo công bố của Hội đồng Bầu cử Quốc gia, danh sách chính thức có 864 người ứng cử, để cử tri lựa chọn bầu ra 500 đại biểu Quốc hội khóa mới"[4]. Một điểm quan trọng trong quá trình bầu cử ở Việt Nam là việc bảo đảm sự tham gia của tất cả các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là sự quan tâm tới các nhóm dễ bị tổn thương trong việc bảo đảm cơ hội thực hiện quyền tham gia vào đời sống chính trị của họ. Trong quá trình hiệp thương giới thiệu người ứng cử, các cơ quan có thẩm quyền luôn chú trọng đến cơ cấu đại diện của nhiều nhóm xã hội như phụ nữ, người dân tộc thiểu số, người trẻ tuổi, người ngoài Đảng… Trong số 864 ứng viên đại biểu Quốc hội khóa XVI có 392 ứng viên nữ, 188 ứng viên là người dân tộc thiểu số, 56 ứng viên là người ngoài Đảng, 4 người tự ứng cử[5]. Việc bảo đảm cơ cấu đại diện này có ý nghĩa quan trọng trong việc thúc đẩy tính đại diện của Quốc hội, đồng thời thể hiện sự quan tâm của Nhà nước đối với quyền tham gia chính trị của các nhóm xã hội khác nhau. Bên cạnh đó, việc tạo điều kiện cho người tự ứng cử cũng là một biểu hiện của quyền chính trị của công dân. Nhìn chung, thực tiễn bầu cử ở Việt Nam cho thấy quyền bầu cử và ứng cử không chỉ được ghi nhận trên phương diện pháp lý mà còn được thực hiện rộng rãi và thực chất trong đời sống chính trị.

2. Phê phán và phản bác các quan điểm sai trái về bầu cử Quốc hội ở Việt Nam

Mặc dù thực tiễn bầu cử ở Việt Nam đã chứng minh rõ quyền làm chủ của nhân dân, song trên không gian mạng và một số diễn đàn quốc tế vẫn xuất hiện những quan điểm sai lệch hoặc xuyên tạc về vấn đề này.

a) Quan điểm cho rằng "bầu cử ở Việt Nam chỉ mang tính hình thức"

Một trong những luận điệu thường gặp là cho rằng bầu cử đại biểu Quốc hội ở Việt Nam chỉ mang tính hình thức và cử tri không có quyền lựa chọn thực sự. Quan điểm này không phản ánh đúng thực tế. Trên thực tế, cử tri được quyền lựa chọn giữa nhiều ứng cử viên khác nhau trong mỗi đơn vị bầu cử. Tỷ lệ ứng cử viên so với số đại biểu được bầu luôn lớn hơn một, bảo đảm cử tri có sự lựa chọn. Ngoài ra, việc bỏ phiếu được thực hiện theo nguyên tắc bỏ phiếu kín, bảo đảm quyền lựa chọn của cử tri không bị can thiệp hoặc áp đặt. Các công tác phục vụ bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026–2031 đã được chuẩn bị trên mọi phương diện, từ cơ sở vật chất, y tế, an ninh, đến tuyên truyền phổ biến quyền và nghĩa vụ của cử tri đã được thực hiện bài bản, nghiêm túc. Từ những hoạt động nhỏ nhưng mang tính thực chất đã được triển khai để bảo đảm người dân được thực hiện quyền qua lá phiếu, chẳng hạn như: "thùng phiếu phụ được chuẩn bị để phục vụ tại nhà cho cử tri cao tuổi, sức khỏe yếu hoặc khó khăn trong đi lại"[6]; bố trí địa điểm phục vụ học sinh, sinh viên[7]; các thông tin về các hoạt động bỏ phiếu tạo điều kiện thuận lợi nhất cho các nhóm dễ bị tổn thương đã được tuyên truyền phổ biến: "Người khuyết tật, người già yếu hoặc các trường hợp khác mà không thể bỏ phiếu vào hòm phiếu thì được nhờ người khác bỏ phiếu vào hòm phiếu"[8].

b) Quan điểm cho rằng "người dân không quan tâm đến bầu cử"

Một số ý kiến cho rằng người dân Việt Nam thờ ơ với bầu cử và không thực sự quan tâm đến việc lựa chọn đại biểu Quốc hội. Thực tế lại cho thấy điều ngược lại. Tỷ lệ cử tri tham gia bầu cử ở Việt Nam thường đạt mức rất cao. nNgười dân gọi ngày bầu cử là "Ngày Hội", không khí bầu cử ở nhiều địa phương diễn ra sôi nổi với sự tham gia đông đảo của người dân từ sáng sớm. Việc nhiều khu vực bỏ phiếu đạt tỷ lệ cử tri tham gia 100% cho thấy bầu cử không chỉ là một nghĩa vụ pháp lý mà còn là niềm tự hào và trách nhiệm chính trị của người dân.

Cử tri đã đưa ra những mối quan tâm để gửi gắm và đặt ra yêu cầu với đại biểu mình sẽ bầu về những vấn đề quan trọng trong đời sống, gắn với quyền con người cụ thể của họ: "trách nhiệm giải trình", "cải cách thủ tục hành chính và môi trường kinh doanh"; "an sinh xã hội và đời sống người lao động"; "bảo vệ môi trường và phát triển bền vững"; "xây dựng niềm tin giữa người dân và bộ máy công quyền"[9]. Với mỗi địa phương, các cử tri đặt ra những yêu cầu khác nhau theo bối cảnh của địa phương nhưng đều nghiêm túc yêu cầu các đại biểu nếu được bầu phải thực hiện đúng cam kết chương trình hành động, và bản thân các cử tri sẽ có các hoạt động thực hiện quyền giám sát của họ sau bầu cử.

c) Quan điểm cho rằng "cơ chế hiệp thương hạn chế dân chủ"

Một luận điệu khác cho rằng cơ chế hiệp thương trong việc giới thiệu người ứng cử làm hạn chế tính dân chủ của bầu cử. Trên thực tế, hiệp thương là một cơ chế nhằm bảo đảm sự tham gia rộng rãi của nhiều tầng lớp xã hội vào Quốc hội. Quá trình hiệp thương có sự tham gia của nhiều tổ chức chính trị – xã hội và được tiến hành qua nhiều vòng, bảo đảm tính minh bạch và dân chủ. Quan trọng hơn, quyết định cuối cùng vẫn thuộc về cử tri thông qua lá phiếu. Do đó, việc cho rằng hiệp thương làm mất đi quyền lựa chọn của cử tri là một nhận định thiếu cơ sở.

Các báo cáo về công tác bầu cử cho thấy các hội nghị hiệp thương được tổ chức ở tất cả các tỉnh, thành phố và diễn ra trong không khí dân chủ, đúng quy định pháp luật[10]. Tại các hội nghị này, đại biểu tham dự thảo luận về: tiêu chuẩn của người ứng cử, cơ cấu và thành phần đại biểu, năng lực và phẩm chất của ứng cử viên. Quá trình thảo luận công khai này góp phần nâng cao chất lượng danh sách ứng cử viên và bảo đảm tính minh bạch của bầu cử. Quy trình hiệp thương nhiều bước bảo đảm lựa chọn dân chủ ứng cử viên. Theo các hướng dẫn của cơ quan bầu cử, quy trình hiệp thương giới thiệu người ứng cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026–2031 được thực hiện theo 5 bước chặt chẽ, nhằm lựa chọn những người đủ tiêu chuẩn và có sự tín nhiệm của cử tri[11]. Trong quy trình này, các cơ quan, tổ chức, đơn vị và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tiến hành các bước thảo luận, giới thiệu, lấy ý kiến cử tri và hiệp thương để lập danh sách người ứng cử. Điều này cho thấy việc lựa chọn ứng cử viên không phải là quyết định đơn lẻ của một cơ quan, mà là kết quả của quá trình thảo luận và thống nhất giữa nhiều chủ thể chính trị – xã hội. Quá trình hiệp thương giới thiệu người ứng cử đại biểu Quốc hội được tiến hành qua ba vòng hiệp thương ở mỗi cấp[12]. Quy trình nhiều vòng như vậy giúp bảo đảm sự cân nhắc kỹ lưỡng và sự tham gia của nhiều chủ thể, từ cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị – xã hội đến cử tri. Một yếu tố thể hiện rõ tính dân chủ của cơ chế hiệp thương là việc lấy ý kiến nhận xét và tín nhiệm của cử tri nơi cư trú đối với người ứng cử. Quy định này cho thấy ý kiến của cử tri có vai trò quyết định trong việc xác định ứng cử viên, qua đó bảo đảm tính dân chủ và sự gắn kết giữa người đại diện với cộng đồng.

Kết luận

Bầu cử đại biểu Quốc hội là một trong những biểu hiện rõ nét nhất của quyền làm chủ của nhân dân. Ở Việt Nam, quyền bầu cử và ứng cử không chỉ được ghi nhận trong Hiến pháp và pháp luật mà còn được thực thi rộng rãi trong thực tiễn. Sự tham gia đông đảo của cử tri, sự đa dạng của các ứng cử viên và việc bảo đảm đại diện của nhiều nhóm xã hội khác nhau đã cho thấy bầu cử Quốc hội thực sự là một thiết chế dân chủ quan trọng. Những luận điệu xuyên tạc về bầu cử ở Việt Nam vì vậy không phản ánh đúng thực tế. Trong bối cảnh hiện nay, việc tiếp tục khẳng định giá trị của lá phiếu và phản bác các quan điểm sai trái không chỉ góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của hệ thống chính trị mà còn góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào các thiết chế dân chủ của đất nước.

Để tiếp tục khẳng định giá trị dân chủ của bầu cử Quốc hội và tăng cường hiệu quả phản bác các quan điểm sai trái, cần chú trọng một số định hướng sau:

Thứ nhất, đẩy mạnh công tác tuyên truyền và giáo dục pháp luật về quyền chính trị của công dân, giúp người dân hiểu rõ ý nghĩa của lá phiếu và tích cực tham gia vào các hoạt động chính trị.

Thứ hai, tăng cường cung cấp thông tin trên các phương tiện truyền thông chính thống, kiểm soát các tin xấu độc, tin giả về bầu cử... qua đó kịp thời phản bác các thông tin sai lệch hoặc xuyên tạc trên không gian mạng.

Thứ ba, tiếp tục bảo đảm sự tham gia của mọi công dân, đặc biệt là sự tham gia của các nhóm xã hội dễ bị tổn thương như phụ nữ, người dân tộc thiểu số, người khuyết tật, thanh niên, người cao tuổi... nhằm tăng cường tính đại diện của Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp.