Bầu cử đại biểu Quốc hội ở Việt Nam: cơ chế bảo đảm quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân

Các đơn vị đang tất bật chuẩn bị cho ngày hội non sông, diễn ra vào ngày 15/3.

Nguồn: baotintuc.vn

1. Bầu cử đại biểu Quốc hội và nguyên tắc quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân

Nguyên tắc quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân là một trong những nguyên tắc quan trọng, được ghi nhận trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Theo nguyên tắc này, Nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực nhà nước; mọi quyền lực nhà nước đều bắt nguồn từ Nhân dân và phục vụ lợi ích của Nhân dân. Nguyên tắc này được khẳng định tại Điều 2 của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2025), theo đó: “Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân… tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân”.[1] Quy định này thể hiện rõ quan điểm nhất quán của Nhà nước Việt Nam trong việc xác định Nhân dân là chủ thể của quyền lực nhà nước trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước.

Trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước thông qua hai hình thức cơ bản là dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện. Điều 6 Hiến pháp năm 2013 quy định “Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp, bằng dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân và thông qua các cơ quan khác của Nhà nước”.[2] Trong cơ chế dân chủ đại diện đó, Quốc hội giữ vị trí đặc biệt quan trọng với tư cách là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân và là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Điều này được ghi nhận tại Điều 69 Hiến pháp năm 2013. Thông qua Quốc hội, ý chí và nguyện vọng của nhân dân được thể hiện trong hoạt động lập hiến, lập pháp, giám sát và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước.

Bầu cử đại biểu Quốc hội là phương thức quan trọng để Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước thông qua cơ chế dân chủ đại diện. Thông qua bầu cử, công dân lựa chọn những người đại diện cho mình tham gia vào Quốc hội để thay mặt Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước. Quyền bầu cử và ứng cử của công dân được ghi nhận tại Điều 27 Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), theo đó công dân đủ mười tám tuổi trở lên có quyền bầu cử và đủ hai mươi mốt tuổi trở lên có quyền ứng cử vào Quốc hội và Hội đồng nhân dân. Quy định này thể hiện rõ việc pháp luật Việt Nam bảo đảm quyền chính trị cơ bản của công dân trong việc tham gia quản lý nhà nước và xã hội.[3]

Bên cạnh đó, các nguyên tắc bầu cử nhằm bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân cũng được quy định cụ thể trong Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2025). Theo Điều 1 và Điều 7 của luật này, việc bầu cử đại biểu Quốc hội được tiến hành theo các nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Các nguyên tắc này nhằm bảo đảm mọi công dân đủ điều kiện đều có quyền tham gia vào quá trình lựa chọn người đại diện của mình, đồng thời bảo đảm tính dân chủ và công bằng trong hoạt động bầu cử.

Như vậy, thông qua bầu cử đại biểu Quốc hội, nhân dân không chỉ thực hiện quyền chính trị cơ bản của mình mà còn trực tiếp tham gia vào việc hình thành cơ quan quyền lực nhà nước. Điều này góp phần bảo đảm tính chính danh của quyền lực nhà nước, đồng thời tạo cơ sở để Quốc hội thực sự trở thành cơ quan đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân.

2. Vai trò của bầu cử đại biểu Quốc hội trong việc bảo đảm quyền lực nhà nước của nhân dân

Trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, nguyên tắc quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân giữ vai trò nền tảng trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước. Nguyên tắc này được ghi nhận tại Điều 2 của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2025), theo đó tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân và được thực hiện thông qua các cơ quan nhà nước do nhân dân bầu ra hoặc trực tiếp tham gia quyết định. Trong cơ chế đó, bầu cử đại biểu Quốc hội là một trong những phương thức quan trọng để Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước của mình.

Trước hết, bầu cử đại biểu Quốc hội là phương thức để Nhân dân trực tiếp tham gia vào việc hình thành cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Theo Điều 69 Hiến pháp năm 2013, Quốc hội Việt Nam là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân và là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.[4] Thông qua bầu cử, cử tri lựa chọn những người đại diện cho mình tham gia vào Quốc hội để thực hiện các chức năng lập hiến, lập pháp, giám sát tối cao và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước. Vì vậy, bầu cử đại biểu Quốc hội chính là cơ chế để nhân dân trao quyền và ủy quyền cho các đại biểu thay mặt mình thực hiện quyền lực nhà nước.

Thứ hai, bầu cử đại biểu Quốc hội góp phần bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân trong đời sống chính trị, xã hội. Quyền bầu cử và ứng cử của công dân được ghi nhận tại Điều 27 Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025).[5] Quy định này thể hiện việc pháp luật Việt Nam bảo đảm quyền chính trị cơ bản của công dân trong việc tham gia quản lý nhà nước và xã hội. Thông qua hoạt động bầu cử, nhân dân có điều kiện lựa chọn những người đại diện có đủ năng lực, phẩm chất và uy tín để thay mặt mình tham gia vào hoạt động của Quốc hội.

Thứ ba, bầu cử đại biểu Quốc hội góp phần bảo đảm tính dân chủ, công bằng và minh bạch trong việc hình thành cơ quan quyền lực nhà nước. Theo Điều 1 và Điều 7 của Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2025), việc bầu cử đại biểu Quốc hội được tiến hành theo các nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín.[6] Các nguyên tắc này nhằm bảo đảm mọi công dân đủ điều kiện đều có quyền tham gia vào quá trình bầu cử và ý chí của cử tri được phản ánh một cách trung thực trong kết quả bầu cử.

Như vậy, bầu cử đại biểu Quốc hội là một cơ chế quan trọng để Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước của mình. Thông qua bầu cử, quyền làm chủ của Nhân dân được thể hiện trong việc lựa chọn những người đại diện cho mình tham gia vào hoạt động của Quốc hội, qua đó góp phần bảo đảm nguyên tắc quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước.

3. Thực tiễn bảo đảm quyền lực nhà nước của Nhân dân thông qua bầu cử đại biểu Quốc hội

Trong thực tiễn ở Việt Nam, quyền lực nhà nước của nhân dân được bảo đảm thông qua cơ chế bầu cử đại biểu Quốc hội, khi đông đảo cử tri trực tiếp tham gia lựa chọn những người đại diện cho mình tại cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất.  Một trong những minh chứng rõ nét cho vai trò của bầu cử trong việc bảo đảm quyền lực nhà nước của Nhân dân là mức độ tham gia rất cao của cử tri trong các cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội những năm gần đây. Trong cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XV nhiệm kỳ 2021-2026 được tổ chức ngày 23/5/2021, tỷ lệ cử tri đi bầu đạt 99,60%, với hơn 69 triệu cử tri tham gia bỏ phiếu, phản ánh sự quan tâm, tin tưởng và trách nhiệm của Nhân dân đối với việc lựa chọn người đại diện của mình trong cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Đáng chú ý, cuộc bầu cử này được tổ chức trong bối cảnh dịch bệnh COVID-19 diễn biến phức tạp, song vẫn bảo đảm sự tham gia rộng rãi của cử tri trên cả nước, cho thấy ý thức chính trị và tinh thần trách nhiệm cao của Nhân dân đối với việc thực hiện quyền bầu cử.[7]

Bên cạnh đó, quá trình chuẩn bị và tổ chức bầu cử cũng được triển khai rộng khắp và dân chủ. Hàng trăm nghìn hội nghị cử tri nơi cư trú và nơi công tác đã được tổ chức để cử tri tham gia nhận xét, góp ý và bày tỏ tín nhiệm đối với người ứng cử. Thông qua các hội nghị này, cử tri có điều kiện trực tiếp đánh giá về phẩm chất, năng lực và uy tín của những người ứng cử đại biểu Quốc hội, từ đó góp phần bảo đảm các đại biểu được lựa chọn thực sự đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân. Quá trình này không chỉ thể hiện tính dân chủ trong bầu cử mà còn góp phần tăng cường sự giám sát của Nhân dân đối với hoạt động của cơ quan quyền lực nhà nước.

Cuộc bầu cử đã phát huy được tinh thần dân chủ, công khai, minh bạch trong từng bước triển khai, từ dự kiến cơ cấu, thành phần, số lượng cho đến hiệp thương, lấy ý kiến cử tri, lựa chọn, giới thiệu người ứng cử đáp ứng tiêu chuẩn, chất lượng, việc tổ chức vận động bầu cử cũng như việc bỏ phiếu, kiểm phiếu. Kết quả bầu được 499 đại biểu Quốc hội, cơ bản bầu đủ đại biểu HĐND cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã, khẳng định công tác nhân sự được chuẩn bị kỹ lưỡng, dân chủ, đúng quy định của pháp luật. 

Bên cạnh đó, công tác tuyên truyền và tổ chức bầu cử được triển khai đồng bộ với sự tham gia của cả hệ thống chính trị, từ Trung ương đến địa phương. Việc đẩy mạnh tuyên truyền về ý nghĩa và tầm quan trọng của bầu cử đã góp phần nâng cao nhận thức của cử tri, tạo không khí phấn khởi, đồng thuận trong xã hội và khuyến khích người dân tích cực tham gia vào quá trình bầu cử. Mỗi lá phiếu của cử tri vì vậy không chỉ là hành động dân chủ mà còn là biểu hiện cụ thể của quyền làm chủ của nhân dân đối với bộ máy nhà nước.[8]

Hiện nay, hướng tới cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031, công tác chuẩn bị đang được triển khai khẩn trương và đồng bộ trên phạm vi cả nước. Các cơ quan có thẩm quyền từ Trung ương đến địa phương đang phối hợp chặt chẽ trong việc xây dựng kế hoạch, chuẩn bị nhân sự và tổ chức các hoạt động cần thiết nhằm bảo đảm cuộc bầu cử diễn ra dân chủ, đúng pháp luật và phản ánh đầy đủ ý chí, nguyện vọng của nhân dân.[9] Điều này tiếp tục khẳng định vai trò của bầu cử như một cơ chế quan trọng để Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước của mình trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Như vậy, thực tiễn tổ chức các cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội ở Việt Nam cho thấy bầu cử không chỉ là một thủ tục pháp lý nhằm hình thành cơ quan quyền lực nhà nước mà còn là phương thức quan trọng để nhân dân thực hiện và kiểm soát quyền lực nhà nước. Thông qua mỗi lá phiếu, cử tri trực tiếp tham gia vào việc lựa chọn người đại diện cho mình, qua đó bảo đảm quyền lực nhà nước thực sự thuộc về Nhân dân và được thực hiện vì lợi ích của nhân dân.

Kết luận

Bầu cử đại biểu Quốc hội là cơ chế quan trọng để nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Thông qua việc trực tiếp tham gia bầu cử, cử tri lựa chọn những người đại diện cho ý chí và nguyện vọng của mình tại cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, qua đó thể hiện quyền làm chủ của nhân dân trong đời sống chính trị - xã hội. Thực tiễn tổ chức các cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội trong thời gian qua cho thấy sự tham gia tích cực của đông đảo cử tri, góp phần bảo đảm tính dân chủ, công khai và minh bạch trong việc hình thành cơ quan quyền lực nhà nước. Trong thời gian tới, việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả tổ chức bầu cử sẽ góp phần phát huy hơn nữa vai trò của bầu cử đại biểu Quốc hội như một cơ chế quan trọng bảo đảm quyền lực nhà nước thực sự thuộc về nhân dân.