Đặt con người ở trung tâm phát triển: Góc nhìn quyền con người từ Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng

Diễu hành trong Lễ kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám thành công và Quốc khánh 2/9

Nguồn: vanhoanghethuat.vn

Trong bối cảnh toàn cầu đang chuyển biến nhanh chóng bởi cách mạng công nghiệp lần thứ tư, biến động địa - chính trị, biến đổi khí hậu và các thách thức phi truyền thống ngày càng gay gắt, Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu vừa bảo đảm ổn định chính trị, vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển bền vững và hội nhập sâu rộng. Trong bối cảnh đó, Dự thảo Văn kiện trình Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng được xây dựng như kết tinh của quá trình tổng kết lý luận - thực tiễn gần bốn thập niên đổi mới, định hình tầm nhìn chiến lược cho thời kỳ phát triển đất nước đến giữa thế kỷ XXI. Dự thảo đặt mục tiêu phát triển nhanh và bền vững, gắn tăng trưởng kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc; đồng thời, thể hiện khát vọng xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, nền kinh tế độc lập - tự chủ và xã hội nhân văn, lấy con người làm trung tâm. Dự thảo không chỉ là văn kiện chính trị định hướng tương lai, mà còn là bản cam kết về thể chế hóa các quyền và tự do cơ bản đã được Hiến pháp năm 2013 và các công ước quốc tế ghi nhận. Tiếp cận Dự thảo từ góc độ quyền con người cho phép nhận diện rõ hơn mức độ cụ thể hóa các giá trị quyền con người công bằng, phổ quát trong hoạch định đường lối cách mạng, qua đó góp phần hoàn thiện nội dung, phương thức và cơ chế bảo đảm quyền trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

1. Quyền con người trong quan điểm xây dựng, phát triển đất nước trong giai đoạn mới

Phần “Quan điểm chỉ đạo” trong Dự thảo Báo cáo chính trị Đại hội XIV thể hiện bước phát triển mới trong tư duy của Đảng về phát triển con người và bảo đảm quyền con người, mang tính nhất quán, toàn diện và có tầm chiến lược. Các quan điểm được trình bày đã phản ánh sâu sắc triết lý phát triển vì con người, do con người và lấy con người làm trung tâm, thể hiện rõ trong định hướng “lấy phát triển để ổn định, ổn định để thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững đất nước, nâng cao đời sống và hạnh phúc của Nhân dân”

Đây là một bước tiến quan trọng trong tư duy của Đảng, đưa quyền con người và hạnh phúc của Nhân dân trở thành động lực và mục tiêu của phát triển quốc gia. Quan điểm chỉ đạo đã thể hiện nhiều nội dung cốt lõi: một là, khẳng định phát triển con người và văn hóa là nền tảng, cùng với kinh tế, xã hội và môi trường là trung tâm của phát triển bền vững; hai là, nhấn mạnh phát huy sức mạnh văn hóa, trí tuệ và bản lĩnh Việt Nam như một nguồn lực nội sinh - một cách diễn đạt phản ánh rõ tư tưởng về quyền được phát triển của con người, gắn liền với khát vọng vươn lên của dân tộc; ba là, khẳng định mối quan hệ hữu cơ giữa độc lập, chủ quyền quốc gia với bảo đảm quyền con người, khi nhấn mạnh phát triển đi đôi với bảo vệ Tổ quốc, chủ động hội nhập quốc tế trên cơ sở Hiến chương Liên hợp quốc và luật pháp quốc tế; bốn là, đặt dân chủ xã hội chủ nghĩa và quyền làm chủ của Nhân dân ở vị trí trọng tâm trong quản trị phát triển, thể hiện rõ nguyên tắc “Dân là gốc” - nền tảng chính trị, pháp lý và đạo lý của bảo đảm quyền con người ở Việt Nam

Tuy nhiên, để làm sâu sắc hơn tinh thần nhân văn và hiện đại của các quan điểm chỉ đạo này, có thể cân nhắc một số nội dung sau:

1) Khẳng định rõ hơn tính “hướng tới quyền con người” của mô hình phát triển Việt Nam, thể hiện qua mục tiêu “vì con người, do con người, với con người”, trong đó: mọi chính sách, mọi sự phát triển đều hướng tới nâng cao đời sống, phẩm giá, hạnh phúc của người dân - vì con người; con người là chủ thể, là lực lượng sáng tạo, là người thực hiện phát triển - do con người; cộng đồng, nhà nước và người dân cùng tham gia, đồng hành trong quá trình phát triển - với con người.

2) Làm nổi bật hơn khái niệm “an ninh con người” như một thành tố cấu thành an ninh quốc gia và phát triển bền vững, phù hợp với bối cảnh mới của các thách thức phi truyền thống.

3) Nhấn mạnh sự thống nhất giữa dân chủ và pháp quyền trong việc bảo đảm quyền con người - coi đó là nền tảng cho niềm tin, đồng thuận xã hội và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc.

Nhìn chung, Quan điểm chỉ đạo của Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV đã thể hiện một tầm nhìn nhân văn và tiến bộ về phát triển con người, kế thừa và phát triển tư duy của Đảng trong các nhiệm kỳ trước, đồng thời mở ra hướng tiếp cận mới - coi bảo đảm và phát huy quyền con người là nội dung xuyên suốt, là linh hồn của chiến lược phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

2. Quyền con người trong xây dựng nhà nước pháp quyền và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa

Nội dung về xây dựng Nhà nước pháp quyền và phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa trong Dự thảo Báo cáo chính trị Đại hội XIV thể hiện rõ một bước tiến mới trong tư duy của Đảng về bảo đảm quyền con người thông qua các thiết chế chính trị - pháp lý cốt lõi của hệ thống chính trị. Tinh thần cốt lõi có thể nhận thấy là: lấy Nhân dân làm chủ thể quyền lực, làm trung tâm của quản trị quốc gia, và làm mục tiêu tối hậu của mọi hoạt động xây dựng Nhà nước. Mục XII về Phát huy mạnh mẽ vai trò chủ thể của Nhân dân, dân chủ xã hội chủ nghĩa… đã khẳng định nhất quán quan điểm “Dân là gốc”, khi nêu: “Nhân dân là chủ thể, là trung tâm của công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Mọi chủ trương, chính sách… phải thực sự xuất phát từ nguyện vọng, quyền và lợi ích chính đáng, hợp pháp của Nhân dân; lấy hạnh phúc, sự hài lòng của Nhân dân làm thước đo và mục tiêu phấn đấu”. Đây là phát biểu khẳng định nền tảng lý luận của quyền con người trong mô hình chính trị Việt Nam: quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, và mục tiêu của Nhà nước là phục vụ Nhân dân.

Trên bình diện thể chế, Dự thảo nhấn mạnh yêu cầu xây dựng và hoàn thiện cơ chế bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân, thực hiện dân chủ ở cơ sở và cụ thể hóa phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”. Đây là sự mở rộng quan niệm về dân chủ từ hình thức sang thực chất, phản ánh cách tiếp cận hiện đại về quyền tham gia, trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực - những trụ cột cốt lõi của bảo đảm quyền con người trong Nhà nước pháp quyền.

Dự thảo cũng thể hiện rõ yêu cầu tăng cường kiểm soát quyền lực, khẳng định: “phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa và quyền làm chủ của Nhân dân; tăng cường kiểm soát quyền lực, kiên quyết đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực”. Đây là bước phát triển mang tính quyết định, bởi kiểm soát quyền lực là điều kiện tiên quyết để bảo vệ các quyền dân sự - chính trị, xây dựng lòng tin xã hội và củng cố nền tảng pháp quyền.

Gắn với yêu cầu chung về xây dựng Nhà nước pháp quyền, Dự thảo cũng nêu định hướng “tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam… nâng cao hiệu lực, hiệu quả của các cơ quan tư pháp”, cho thấy hoạt động tư pháp được đặt trong mục tiêu tổng thể về tăng cường hiệu lực thực thi pháp luật, bảo đảm công khai, minh bạch và liêm chính trong bộ máy nhà nước. Việc nâng cao hiệu lực, hiệu quả của các cơ quan tư pháp không chỉ góp phần củng cố kỷ cương pháp luật mà còn tăng cường khả năng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhân dân, qua đó làm sâu sắc thêm mục tiêu xây dựng Nhà nước thực sự của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân.

Đáng chú ý, Dự thảo đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực quản lý, quản trị và kiến tạo phát triển của Nhà nước. Điều này phản ánh tư duy tiếp cận quyền con người trong quản trị hiện đại: Nhà nước không chỉ là chủ thể cầm quyền mà còn là “Nhà nước phục vụ”, tạo điều kiện để người dân phát triển toàn diện và tham gia bình đẳng vào đời sống kinh tế - chính trị - xã hội.

Tuy nhiên, để tiếp tục hoàn thiện hơn nữa tư duy về quyền con người trong xây dựng Nhà nước pháp quyền và dân chủ xã hội chủ nghĩa, có thể cân nhắc bổ sung một số định hướng ở tầm chiến lược sau: 1) Làm sâu sắc hơn mối quan hệ giữa Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, khẳng định rõ pháp quyền không chỉ là khuôn khổ tổ chức và vận hành quyền lực mà còn là công cụ bảo đảm quyền, tự do, phẩm giá của con người; sự thống nhất giữa dân chủ và pháp quyền là nền tảng củng cố niềm tin và đồng thuận xã hội. 2) Tăng cường trách nhiệm giải trình trong hoạt động của các cơ quan nhà nước và người có chức vụ, quyền hạn, bảo đảm quyền lực được giao phải được thực thi công khai, minh bạch, đúng pháp luật, phục vụ Nhân dân; coi trách nhiệm giải trình là trụ cột quan trọng cùng với kiểm soát quyền lực trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. 3) Tiếp tục hoàn thiện cơ chế để Nhân dân tham gia thực chất và hiệu quả vào quá trình xây dựng, giám sát và phản biện chính sách, phát huy đầy đủ quyền làm chủ theo phương châm ‘Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng’, xây dựng Nhà nước thật sự của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân.

Nhìn chung, định hướng xây dựng Nhà nước pháp quyền và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa trong Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV đã thể hiện tư duy tiến bộ, nhân văn và phù hợp với các giá trị cốt lõi của quyền con người. Những định hướng này không chỉ kế thừa tư tưởng của Đảng trong nhiều nhiệm kỳ, mà còn đặt nền tảng cho một mô hình quản trị hiện đại, minh bạch, tôn trọng và bảo vệ quyền của Nhân dân - đúng với tinh thần “Dân là gốc” và mục tiêu xây dựng một Nhà nước thực sự phục vụ Nhân dân.

3. Quyền con người trong phát triển kinh tế - xã hội và văn hóa

Nội dung phát triển kinh tế - xã hội và văn hóa trong Dự thảo Báo cáo chính trị Đại hội XIV thể hiện rõ sự gắn kết giữa tăng trưởng kinh tế với đảm bảo tiến bộ, công bằng xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống của Nhân dân - những trụ cột cốt lõi của quyền con người trong phát triển. Trên cơ sở tiếp tục khẳng định phát triển vì con người và lấy hạnh phúc của Nhân dân làm mục tiêu, Dự thảo nhấn mạnh nhiều nội dung có ý nghĩa trực tiếp đối với bảo đảm quyền kinh tế, xã hội và văn hóa.

Trước hết, Dự thảo khẳng định những kết quả quan trọng trong việc bảo đảm an sinh xã hội: “an sinh xã hội ngày càng được bảo đảm; phúc lợi xã hội được cải thiện… tỷ lệ hộ nghèo đa chiều giảm mạnh… đời sống vật chất và tinh thần của Nhân dân được nâng lên rõ rệt, bảo đảm không để ai bị bỏ lại phía sau.” Những định hướng này cho thấy cách tiếp cận phát triển bao trùm (inclusive development), phản ánh rõ quan niệm của Đảng về quyền được phát triển, quyền được hưởng thụ thành quả phát triển, và quyền có mức sống đầy đủ của người dân. Đồng thời, thông điệp “không để ai bị bỏ lại phía sau” cũng bao hàm việc chú trọng hơn đến các nhóm dễ bị tổn thương, nhất là các cộng đồng ở vùng khó khăn, người nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số - những chủ thể thường đối mặt với thách thức lớn hơn trong việc tiếp cận giáo dục, y tế, phúc lợi và các cơ hội phát triển.

Dự thảo cũng đề cập yêu cầu “sớm triển khai chủ trương xây dựng trường nội trú liên cấp ở vùng biên giới”, cho thấy sự quan tâm đối với trẻ em và học sinh ở các khu vực còn nhiều hạn chế về điều kiện phát triển. Đây là minh chứng cụ thể cho chính sách hướng tới thu hẹp khoảng cách vùng miền và nâng cao cơ hội học tập cho những nhóm người dễ bị thiệt thòi, qua đó bảo đảm quyền được giáo dục - một thành tố quan trọng của quyền con người.

Song song với đó, Dự thảo nhấn mạnh vai trò của văn hóa trong đời sống quốc gia, coi việc “phát triển con người toàn diện” và nâng cao đời sống tinh thần của Nhân dân là một trong những mục tiêu lớn của giai đoạn tới. Đây là điểm thể hiện sâu sắc quyền tham gia đời sống văn hóa, quyền sáng tạo và hưởng thụ giá trị văn hóa - những thành tố quan trọng của quyền con người mà Đảng luôn đặt trong mối quan hệ hữu cơ với phát triển bền vững. Văn kiện cũng nhấn mạnh “phát huy sức mạnh văn hóa, con người Việt Nam”, qua đó cho thấy tư duy lấy con người và giá trị văn hóa dân tộc làm nền tảng của mọi chiến lược phát triển.

Về môi trường và phát triển bền vững, Dự thảo đề cập yêu cầu “chú trọng bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu”, phản ánh quyền được sống trong môi trường trong lành - một quyền hiến định, ngày càng được nhận thức sâu sắc hơn trong bối cảnh Việt Nam chịu tác động mạnh của biến đổi khí hậu và các thách thức phi truyền thống. Gắn với nội dung này, định hướng về chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững trong Dự thảo có ý nghĩa dài hạn đối với quyền của các thế hệ hiện tại và tương lai.

Một điểm nhấn khác của Dự thảo là chính sách đối với các vùng khó khăn, đồng bào dân tộc thiểu số và các nhóm yếu thế, thể hiện qua yêu cầu “sớm triển khai chủ trương xây dựng trường nội trú liên cấp ở vùng biên giới” và tiếp tục thực hiện giảm nghèo bền vững, thu hẹp chênh lệch vùng miền. Đây là nội dung phản ánh trực tiếp nhất nguyên tắc “không để ai bị bỏ lại phía sau”, bảo đảm bình đẳng trong tiếp cận giáo dục, phúc lợi và cơ hội phát triển - các giá trị cốt lõi của quyền con người trong xã hội Việt Nam.

Để làm sâu sắc hơn nội hàm nhân quyền trong phát triển kinh tế - xã hội và văn hóa, có thể cân nhắc một số định hướng sau: 1) Nhấn mạnh hơn tính gắn kết giữa phát triển kinh tế với bảo đảm quyền con người, đặc biệt là trong các lĩnh vực được Dự thảo ưu tiên như chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. 2) Làm rõ vai trò của chính sách văn hóa như một trụ cột song hành với phát triển kinh tế - xã hội, qua đó bảo đảm quyền sáng tạo, quyền hưởng thụ văn hóa và quyền sống trong môi trường văn hóa lành mạnh. 3) Tăng cường nhấn mạnh yêu cầu phát triển bền vững gắn với bảo vệ môi trường và an ninh con người, nhất là trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang trở thành thách thức trực tiếp đối với quyền của hàng triệu người dân.

Nội dung về phát triển kinh tế - xã hội và văn hóa trong Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV thể hiện tư duy nhân văn, hiện đại và mang tính bao trùm, nhấn mạnh quyền được phát triển, quyền an sinh và quyền tham gia, thụ hưởng đời sống văn hóa. Tinh thần “không để ai bị bỏ lại phía sau” và mục tiêu nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của Nhân dân là minh chứng rõ nét cho định hướng phát triển lấy con người làm trung tâm trong giai đoạn mới.

Tựu chung lại, Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV thể hiện sự phát triển quan trọng trong tư duy lý luận của Đảng về đặt con người ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển đất nước. Từ quan điểm chỉ đạo đến các định hướng lớn về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát huy dân chủ và hoàn thiện thể chế phát triển kinh tế – xã hội, văn hóa, Dự thảo đã khẳng định rõ quyền con người là giá trị cốt lõi, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của tiến trình đổi mới. Tư duy phát triển bao trùm, nhấn mạnh công bằng, an sinh xã hội, bảo vệ môi trường, phát triển con người toàn diện và không để ai bị bỏ lại phía sau cho thấy chiều sâu nhân văn và tính hiện đại của đường lối Đảng trong giai đoạn mới. Việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật, cơ chế thực thi và năng lực quản trị quốc gia sẽ là điều kiện quyết định để cụ thể hóa các quyền và tự do cơ bản của Nhân dân theo tinh thần Hiến pháp năm 2013 và các cam kết quốc tế. Tiếp cận Dự thảo dưới góc độ quyền con người vì vậy góp phần soi sáng những giá trị nền tảng của đường lối phát triển, đồng thời định hướng cho việc hoàn thiện chính sách nhằm xây dựng một nước Việt Nam phồn vinh, văn minh và bền vững.

TS. Trần Thị Hồng Lê

Viện Quyền Con người - Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh