Góp ý về việc đưa cụm từ “quyền con người” vào một số nội dung của Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng

Ảnh minh họa. Nguồn: laodongthudo.vn

Mở đầu

Trong bối cảnh toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta đang hướng tới Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng (dự kiến đầu năm 2026), Dự thảo Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII trình Đại hội XIV (ban hành ngày 14/10/2025) đã thể hiện bước phát triển quan trọng trong tư duy lý luận, với trọng tâm đặt con người làm trung tâm, chủ thể của sự nghiệp đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Dự thảo nhấn mạnh khát vọng vươn mình của dân tộc, kỷ nguyên phát triển mới, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân, đồng thời khẳng định quyền làm chủ, quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân.

Tuy nhiên, qua phân tích toàn văn Dự thảo, có thể thấy cụm từ “quyền con người” chưa được sử dụng trực tiếp làm trọng tâm xuyên suốt, dù tinh thần tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân đã được thể hiện gián tiếp qua các khái niệm như “quyền làm chủ của Nhân dân” (phần XII), “bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân” (nhiều phần), và đặc biệt ở phần XIII với nội dung “bảo đảm và bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân”. Việc bổ sung trực tiếp cụm từ này sẽ góp phần khẳng định rõ ràng hơn cam kết phổ quát về quyền con người, nhất quán với Hiến pháp năm 2013 (Điều 14: “Ở nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, các quyền con người, quyền công dân... được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật”), đồng thời nâng tầm vị thế Việt Nam trong hội nhập quốc tế.

Bài viết nhằm phân tích cơ sở lý luận, pháp lý và thực tiễn của đề xuất bổ sung cụm từ “quyền con người” vào Dự thảo Báo cáo chính trị Đại hội XIV; đánh giá tác động đến việc hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN; đồng thời đưa ra các kiến nghị cụ thể về vị trí bổ sung. Phương pháp nghiên cứu chủ yếu là phân tích văn kiện Đảng (từ Đại hội XIII đến Dự thảo Đại hội XIV), Hiến pháp năm 2013, các công ước quốc tế mà Việt Nam tham gia (ICCPR, ICESCR), kết hợp tổng kết thực tiễn bảo vệ quyền con người ở Việt Nam.

1. Quan điểm của Đảng về quyền con người qua các kỳ Đại hội - Từ Đại hội XIII đến Dự thảo Đại hội XIV

Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về quyền con người thể hiện sự phát triển nhất quán, sâu sắc, kế thừa và sáng tạo qua các kỳ Đại hội, từ việc nhấn mạnh gián tiếp qua “quyền công dân” ở các giai đoạn đầu đến khẳng định trực tiếp, toàn diện hơn ở các Đại hội gần đây, gắn chặt với bản chất XHCN, lợi ích dân tộc và khát vọng hạnh phúc nhân dân. Sự phát triển này không chỉ phản ánh nhận thức ngày càng sâu sắc về giá trị phổ quát của quyền con người mà còn khẳng định rõ ràng rằng, trong CNXH Việt Nam, quyền con người là mục tiêu cốt lõi, động lực phát triển, được bảo đảm bằng thể chế pháp quyền và thực tiễn quản trị quốc gia nhân văn, dân chủ.

Từ Đại hội VI (1986), Đảng đã đặt nền móng quan trọng khi khẳng định các cơ quan nhà nước phải “tôn trọng và bảo đảm những quyền công dân mà Hiến pháp đã quy định”, đồng thời “bảo đảm quyền dân chủ thật sự của Nhân dân lao động”[1]. Đây là bước chuyển biến lớn trong bối cảnh đổi mới, chuyển từ tiếp cận chủ yếu quyền công dân sang nền tảng bảo vệ quyền lợi cơ bản của nhân dân, gắn với chăm lo đời sống vật chất và tinh thần. Tiếp đó, Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH (1991) bổ sung, phát triển năm 2011 đã gắn quyền con người với bản chất XHCN, nhấn mạnh Nhà nước “tôn trọng và bảo đảm các quyền con người, quyền công dân; chăm lo hạnh phúc, sự phát triển tự do của mỗi người”[2]. Quan điểm này khẳng định quyền con người không tách rời quyền dân tộc, quyền tập thể, mà được thực hiện trong khuôn khổ lợi ích quốc gia - dân tộc, phù hợp với truyền thống văn hóa Việt Nam và các tiêu chuẩn quốc tế mà Việt Nam tham gia.

Đại hội XIII (2021) đánh dấu bước tiến lý luận quan trọng, khẳng định rõ ràng “tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân” là nền tảng của Nhà nước pháp quyền XHCN, gắn liền với hạnh phúc nhân dân, tiến bộ xã hội và hội nhập quốc tế[3]. Văn kiện Đại hội XIII nhấn mạnh “Nhân dân là trung tâm, là chủ thể của công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; mọi chủ trương, chính sách phải thực sự xuất phát từ cuộc sống, nguyện vọng, quyền và lợi ích chính đương của Nhân dân, lấy hạnh phúc, ấm no của Nhân dân làm mục tiêu phấn đấu”[4]. Đồng thời, hoạt động tư pháp phải “bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân”[5]. Những khẳng định này không chỉ kế thừa Hiến pháp năm 2013 (Điều 14: Nhà nước công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân) mà còn nâng tầm quyền con người lên thành giá trị cốt lõi, động lực phát triển bền vững, gắn với an ninh con người và dân chủ XHCN thực chất.

Trong Dự thảo Báo cáo chính trị Đại hội XIV (ban hành ngày 14/10/2025), quan điểm này được kế thừa và phát triển sâu sắc hơn, phù hợp với bối cảnh kỷ nguyên vươn mình của dân tộc[6]. Dự thảo đặt trọng tâm “Nhân dân là trung tâm, là chủ thể” ngay từ phần mở đầu và Bài học kinh nghiệm thứ ba, với nội dung “Quán triệt sâu sắc và thực hành triệt để quan điểm 'Dân là gốc'. Phát huy vai trò chủ thể, vị trí trung tâm của Nhân dân”[7]. Toàn bộ phần XII nhấn mạnh “phát huy quyền làm chủ của Nhân dân”, đồng thời nhiều phần lặp lại việc “chăm lo, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân” (ví dụ phần về xây dựng Đảng và hệ thống chính trị). Đặc biệt, phần XIII khẳng định Nhà nước pháp quyền XHCN phải “bảo đảm và bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân”[8].

Tuy nhiên, qua phân tích toàn văn Dự thảo, có thể nhận thấy cụm từ “quyền con người” chưa được sử dụng trực tiếp làm yếu tố cốt lõi xuyên suốt, chủ yếu thể hiện gián tiếp qua các khái niệm như “quyền làm chủ của Nhân dân”, “quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng”. Đây là khoảng trống cần được bổ sung để tư duy về quyền con người trở nên trực tiếp, minh bạch và mạnh mẽ hơn, phù hợp với bối cảnh kỷ nguyên vươn mình, chuyển đổi số, quản trị quốc gia hiện đại và các cam kết quốc tế (như ICCPR, ICESCR mà Việt Nam tham gia). Việc bổ sung sẽ khẳng định rõ ràng hơn cam kết phổ quát, đồng thời củng cố bản sắc XHCN, nơi quyền con người gắn bó hữu cơ với quyền dân tộc, quyền tập thể và trách nhiệm công dân, góp phần hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN thực sự của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân.

2. Cơ sở lý luận và pháp lý của đề xuất bổ sung cụm từ “quyền con người” vào một số nội dung của Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng

Quyền con người là giá trị phổ quát cơ bản của nhân loại, được công nhận và khẳng định trong Tuyên ngôn phổ quát về quyền con người năm 1948 (UDHR) của Liên hợp quốc như là nền tảng cho tự do, công lý và hòa bình thế giới, đồng thời được cụ thể hóa qua các công ước quốc tế quan trọng mà Việt Nam là thành viên. Những văn kiện này không chỉ khẳng định quyền con người là bất khả xâm phạm, bình đẳng và không phân biệt mà còn đặt ra nghĩa vụ cho các quốc gia thành viên trong việc tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm thực thi các quyền này trên thực tiễn.

Trong bối cảnh xây dựng CNXH ở Việt Nam, quyền con người được tiếp cận một cách biện chứng, khoa học, gắn bó hữu cơ với quyền công dân, quyền tập thể và lợi ích quốc gia – dân tộc, phản ánh bản chất nhân văn sâu sắc của chế độ XHCN. Hiến pháp năm 2013 quy định rõ ràng tại Điều 14: “Ở nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật”. Quy định này không chỉ kế thừa tinh hoa tư tưởng Hồ Chí Minh về “Không có gì quý hơn độc lập, tự do” và quyền làm chủ của nhân dân mà còn thể chế hóa quan điểm của Đảng về quyền con người như mục tiêu cốt lõi, động lực phát triển bền vững, đồng thời khẳng định quyền con người chỉ có thể bị hạn chế trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, đạo đức xã hội và sức khỏe cộng đồng (khoản 2 Điều 14 Hiến pháp năm 2013).

Từ thực tiễn Dự thảo Báo cáo chính trị Đại hội XIV, việc đặt con người làm trung tâm, chủ thể của sự nghiệp đổi mới, với trọng tâm là dân chủ XHCN thực chất, an sinh xã hội toàn diện và xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN hiện đại đòi hỏi phải khẳng định trực tiếp, minh bạch cụm từ “quyền con người” để nâng cao tính minh bạch, hiệu lực và sức thuyết phục của Văn kiện. Chẳng hạn, trong bối cảnh đột phá chiến lược về chuyển đổi số và khoa học công nghệ (phần XV Dự thảo), các quyền con người hiện đại như quyền riêng tư dữ liệu cá nhân, quyền tiếp cận thông tin công bằng, quyền được bảo vệ khỏi lạm dụng trí tuệ nhân tạo hay quyền tiếp cận công lý kỹ thuật số đang trở thành những yêu cầu cấp thiết, đòi hỏi sự bảo đảm rõ ràng từ thể chế pháp quyền[9]. Việc bổ sung này sẽ góp phần đấu tranh hiệu quả chống lại các luận điệu xuyên tạc, lợi dụng vấn đề nhân quyền để chống phá, đồng thời khẳng định cam kết trách nhiệm của Việt Nam trong cơ chế rà soát định kỳ phổ quát (UPR) của Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc, nơi Việt Nam đã chấp nhận tỷ lệ cao kỷ lục các khuyến nghị (84,7% trong chu kỳ thứ tư năm 2024)[10].

So sánh với Văn kiện Đại hội XIII, nơi đã sử dụng trực tiếp và mạnh mẽ cụm từ “tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân” như nền tảng của Nhà nước pháp quyền XHCN và gắn với an ninh con người, hạnh phúc nhân dân, Dự thảo Đại hội XIV cần tiếp tục phát triển tư duy này để đảm bảo tính nhất quán với Hiến pháp năm 2013 và các xu hướng thời đại, đặc biệt trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc với những thách thức mới từ toàn cầu hóa, chuyển đổi số và các vấn đề an ninh phi truyền thống. Việc bổ sung cụm từ trực tiếp sẽ không chỉ củng cố cơ sở lý luận cho việc hoàn thiện thể chế bảo vệ quyền con người mà còn nâng cao vị thế Việt Nam trên trường quốc tế, khẳng định bản chất nhân văn, tiến bộ của con đường XHCN mà Đảng và Nhân dân ta kiên định lựa chọn.

3. Tác động của việc bổ sung cụm từ “quyền con người” đến hoàn thiện thể chế bảo vệ quyền con người

Việc bổ sung trực tiếp cụm từ “quyền con người” vào Dự thảo Báo cáo chính trị Đại hội XIV của Đảng sẽ mang lại những tác động sâu sắc, đa chiều, góp phần củng cố và hoàn thiện thể chế bảo vệ quyền con người trong Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam. Đây không chỉ là bước tiến lý luận mà còn là yêu cầu thực tiễn cấp thiết trong bối cảnh kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, chuyển đổi số quốc gia và hội nhập quốc tế sâu rộng, nơi quyền con người được coi là giá trị cốt lõi, động lực phát triển bền vững và tiêu chí đánh giá mức độ văn minh của nhà nước pháp quyền[11]

Trước hết, bổ sung này sẽ củng cố mạnh mẽ nguyên tắc thượng tôn pháp luật và cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước một cách hiệu quả hơn, trực tiếp liên hệ với phần XIII của Dự thảo - phần cốt lõi khẳng định nhiệm vụ “TIẾP TỤC ĐẨY MẠNH XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XHCN VIỆT NAM”[12]. Việc khẳng định trực tiếp “tôn trọng, bảo đảm quyền con người” sẽ nâng cao hiệu lực của Nhà nước pháp quyền XHCN, biến quyền con người thành nền tảng xuyên suốt trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, từ lập pháp, hành pháp đến tư pháp. Điều này góp phần bảo vệ quyền con người trong các lĩnh vực mới nổi như an ninh con người (phần X Dự thảo, nhấn mạnh bảo vệ an ninh quốc gia gắn với an ninh con người), chuyển đổi xanh (bảo vệ quyền sống trong môi trường trong lành) và chuyển đổi số (bảo vệ quyền riêng tư dữ liệu cá nhân theo Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025)[13]. Bổ sung sẽ thúc đẩy việc hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch, tạo cơ sở để kiểm soát quyền lực chặt chẽ hơn, ngăn ngừa lạm quyền và bảo vệ công lý, quyền con người một cách thực chất.

Thứ hai, về hội nhập quốc tế (phần XI Dự thảo), việc bổ sung sẽ nâng tầm vị thế Việt Nam trên trường quốc tế, thu hẹp khoảng cách bất đồng với các đối tác, đồng thời khẳng định bản chất nhân văn, tiến bộ của CNXH Việt Nam. Trong cơ chế rà soát định kỳ phổ quát (UPR) của Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc, Việt Nam đã đạt thành tích cao (chấp nhận 84,7% khuyến nghị trong chu kỳ IV năm 2024), nhưng việc khẳng định trực tiếp quyền con người trong Văn kiện Đảng sẽ là minh chứng mạnh mẽ cho cam kết trách nhiệm, góp phần đấu tranh chống luận điệu xuyên tạc về quyền con người. Điều này không chỉ củng cố uy tín ngoại giao mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho hội nhập kinh tế số, thu hút đầu tư, khi các đối tác quốc tế ngày càng coi trọng tiêu chuẩn bảo vệ quyền con người và dữ liệu cá nhân (tương thích GDPR châu Âu).

Về mặt xã hội, bổ sung sẽ củng cố đồng thuận xã hội, phát huy quyền làm chủ của Nhân dân (phần XII Dự thảo), giảm bất bình đẳng và thúc đẩy tiến bộ xã hội thực chất[14]. Quyền con người được khẳng định trực tiếp sẽ gắn kết chặt chẽ hơn với an sinh xã hội, giảm nghèo bền vững và hạnh phúc nhân dân, giúp giảm phân hóa giàu nghèo, bảo vệ nhóm yếu thế trong chuyển đổi số và biến đổi khí hậu.

Tuy nhiên, cần nhận diện thách thức để tránh lạm dụng: phải gắn quyền con người với trách nhiệm công dân, lợi ích tập thể và quốc gia, đồng thời hoàn thiện pháp luật liên quan như Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 (bảo vệ quyền riêng tư trong chuyển đổi số) và các đạo luật về quyền con người chuyên biệt. Chỉ khi đó, bổ sung mới thực sự phát huy tác dụng, góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN hiện đại, nhân văn.

4. Đề xuất cụ thể bổ sung vào Dự thảo Báo cáo chính trị Đại hội XIV

Để đảm bảo tính khả thi, phù hợp cấu trúc và tinh thần Dự thảo, đồng thời nâng cao giá trị lý luận - thực tiễn về quyền con người, đề xuất bổ sung cụm từ trực tiếp như sau, ưu tiên các vị trí cốt lõi để tạo sự xuyên suốt:

Đề xuất1: Bổ sung vào phần XII - PHÁT HUY MẠNH MẼ VAI TRÒ CHỦ THỂ CỦA NHÂN DÂN, DÂN CHỦ XHCN... (đoạn đầu):

Nguyên bản: “Mọi chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước phải thực sự xuất phát từ nhu cầu, nguyện vọng, quyền và lợi ích chính đáng, hợp pháp của Nhân dân...”.

Bổ sung: “... xuất phát từ nhu cầu, nguyện vọng, quyền con người, quyền và lợi ích chính đáng, hợp pháp của Nhân dân; ... bảo đảm quyền con người trong thực hành dân chủ XHCN”.

Lý do: liên kết trực tiếp quyền con người với dân chủ XHCN và quyền làm chủ, củng cố quan điểm “Dân là gốc”.

Đề xuất 2: Bổ sung vào phần mở đầu (khẩu hiệu) hoặc Bài học kinh nghiệm thứ ba:

Thêm: “... vì hoà bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, bảo đảm quyền con người...”

Hoặc: “Phát huy vai trò chủ thể... tôn trọng, bảo đảm quyền con người của Nhân dân.”

Lý do: làm nổi bật tinh thần nhân văn, phổ quát ngay từ đầu Văn kiện, khẳng định quyền con người là mục tiêu kỷ nguyên vươn mình.

Đề xuất 3: bổ sung vào phần XV - NHIỆM VỤ TRỌNG TÂM VÀ ĐỘT PHÁ CHIẾN LƯỢC (nhiệm vụ về thể chế): Nhấn mạnh “bảo đảm quyền con người” là nền tảng đột phá pháp quyền, gắn với chuyển đổi số và quản trị hiện đại.

Những đề xuất này sẽ góp phần làm Văn kiện Đại hội XIV trở thành kim chỉ nam hoàn thiện thể chế bảo vệ quyền con người, thực hiện khát vọng dân tộc phồn vinh, hạnh phúc.

Kết luận

Đề xuất bổ sung cụm từ “quyền con người” vào Dự thảo Báo cáo chính trị Đại hội XIV là bước tiến tư duy lý luận cần thiết, góp phần khẳng định rõ ràng cam kết của Đảng trong kỷ nguyên vươn mình. Việc này không chỉ nhất quán với Hiến pháp năm 2013 và Văn kiện Đại hội XIII mà còn nâng tầm Nhà nước pháp quyền XHCN, thúc đẩy hạnh phúc nhân dân và vị thế quốc tế của Việt Nam. Đây là đóng góp kịp thời vào quá trình hoàn thiện Văn kiện, hướng tới Đại hội XIV thành công, mở ra kỷ nguyên phát triển mới phồn vinh, hạnh phúc./.