Bảo đảm quyền tham gia của trẻ em dân tộc thiểu số - thực trạng và giải pháp

Mọi trẻ em thuộc các nhóm dân tộc thiểu số đều được tạo điều kiện thể hiện ý kiến, 
quan điểm và nguyện vọng của mình một cách tự do. Nguồn: phunuvietnam.vn.

Đặt vấn đề

Quyền tham gia của trẻ em dân tộc thiểu số (DTTS) là quyền được lắng nghe, bày tỏ ý kiến trong các vấn đề liên quan đến mình. Việc bảo đảm quyền này giúp các em có cơ hội nâng cao sự tự tin, kỹ năng giao tiếp và được tôn trọng để phát triển toàn diện, đồng thời góp phần xây dựng chính sách phù hợp, thúc đẩy công bằng, phản ánh đúng nhu cầu và nguyện vọng của trẻ.

1. Khái niệm, nội dung bảo đảm quyền tham gia của trẻ em dân tộc thiểu số

a) Khái niệm

Công ước về quyền trẻ em (CRC) dù không quy định riêng, rõ ràng về “quyền tham gia”, nhưng có một nhóm các điều khoản của Công ước liên quan đến vấn đề này (các điều khoản về quyền tham gia), trong đó Điều 12 được coi là nền tảng, đóng vai trò như một nguyên tắc hướng dẫn chung của CRC về quyền tham gia của trẻ em: “Các Quốc gia thành viên phải bảo đảm cho trẻ em có đủ khả năng hình thành quan điểm riêng của mình, được quyền tự do phát biểu những quan điểm đó về mọi vấn đề tác động đến trẻ em, và những quan điểm của trẻ em phải được coi trọng một cách thích đáng, tương ứng với độ tuổi và mức độ trưởng thành của trẻ em...”¹. Điều 12 tập trung vào bốn yếu tố chính: tiếng nói, không gian, khán giả và ảnh hưởng. Trong đó, “không gian” có nghĩa là trẻ em phải có cơ hội bày tỏ quan điểm  và phải được tạo điều kiện để có “tiếng nói” và bày tỏ quan điểm của mình. Quan điểm đó cần phải có “khán giả”, tức là trẻ phải nhận được sự chú ý, lắng nghe và có sự phản hồi từ người lớn². Những quan điểm đó phải được xem xét một cách nghiêm túc tùy theo độ tuổi và mức độ trưởng thành của trẻ.

Ở Việt Nam, Luật Trẻ em năm 2016 quy định quyền tham gia là một trong bốn nhóm quyền cơ bản của trẻ em. Theo đó, “Trẻ em có quyền được bày tỏ ý kiến, nguyện vọng về các vấn đề liên quan đến trẻ em; được tự do hội họp theo quy định của pháp luật phù hợp với độ tuổi, mức độ trưởng thành và sự phát triển của trẻ em; được cơ quan, tổ chức, cơ sở giáo dục, gia đình, cá nhân lắng nghe, tiếp thu, phản hồi ý kiến, nguyện vọng chính đáng”, “Trẻ em có quyền được tiếp cận thông tin đầy đủ, kịp thời, phù hợp; có quyền tìm kiếm, thu nhận các thông tin dưới mọi hình thức theo quy định của pháp luật và được tham gia hoạt động xã hội phù hợp với độ tuổi, mức độ trưởng thành, nhu cầu, năng lực của trẻ”³. Như vậy, có thể hiểu quyền tham gia của trẻ em là quyền trẻ em được tiếp cận thông tin, được bày tỏ ý kiến, được lắng nghe, được tôn trọng, được kết giao, được thành lập hoặc tham gia các nhóm và hiệp hội, được bàn bạc và quyết định... trong mọi vấn đề có liên quan đến bản thân trẻ.

Trẻ em DTTS thường sinh sống tại vùng sâu, vùng xa, điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, tiếp cận thông tin hạn chế và phải đối mặt với rào cản ngôn ngữ, văn hóa. Điều này khiến các em ít có cơ hội thể hiện tiếng nói, ít được lắng nghe trong gia đình, nhà trường và xã hội. Ngoài ra, tập quán “trẻ phải nghe lời người lớn” và định kiến giới ở một số cộng đồng còn làm giảm khả năng thể hiện ý kiến của trẻ, đặc biệt là trẻ em gái. Do đó, để bảo đảm quyền tham gia của trẻ em DTTS, cần có nội dung và phương pháp phù hợp với hoàn cảnh, văn hóa và năng lực của trẻ.

Bảo đảm quyền tham gia của trẻ em DTTS là việc tạo điều kiện để mọi trẻ em thuộc các nhóm DTTS được thể hiện ý kiến, quan điểm và nguyện vọng của mình một cách tự do trong các vấn đề liên quan đến cuộc sống của các em. Việc bảo đảm này bao gồm việc cung cấp thông tin phù hợp, lắng nghe và tôn trọng tiếng nói của trẻ, đồng thời có cơ chế phản hồi minh bạch từ gia đình, nhà trường, chính quyền và cộng đồng.

b) Nội dung bảo đảm quyền tham gia của trẻ em dân tộc thiểu số

Thứ nhất, cung cấp thông tin đầy đủ và dễ tiếp cận: Thông tin là nền tảng để trẻ em hiểu vấn đề và tham gia có ý thức. Đối với trẻ em DTTS, cần bảo đảm cung cấp thông tin bằng ngôn ngữ dễ hiểu, ưu tiên song ngữ (tiếng phổ thông và tiếng mẹ đẻ). Tài liệu truyền thông cần phù hợp bản sắc văn hóa DTTS, có hình ảnh minh họa rõ ràng đơn giản; sử dụng các kênh quen thuộc với trẻ như trường học, tổ chức Đoàn - Đội, loa phát thanh ở xã...

Thứ hai, tạo môi trường khuyến khích sự tham gia: Môi trường đó là nơi trẻ cảm thấy an toàn, được tôn trọng và không bị phán xét khi bày tỏ ý kiến. Đó chính là trường học thân thiện, nơi trẻ được đặt câu hỏi, thảo luận và tham gia vào hoạt động của lớp, đoàn thể. Khuyến khích phụ huynh và người lớn trong cộng đồng tôn trọng ý kiến của trẻ em. Tổ chức các hoạt động ngoại khóa, sinh hoạt cộng đồng có nội dung lồng ghép sự tham gia của trẻ.

Thứ ba, thiết lập cơ chế và diễn đàn để trẻ em DTTS lên tiếng: Trong bối cảnh trẻ em DTTS thường xuyên chịu thiệt thòi do rào cản ngôn ngữ, văn hóa và điều kiện kinh tế - xã hội, cần xây dựng các cơ chế tham gia phù hợp với đặc điểm vùng miền và bản sắc văn hóa địa phương. Tổ chức các diễn đàn như: hội đồng trẻ em, câu lạc bộ quyền trẻ em, hội thảo tham vấn và các cuộc đối thoại với lãnh đạo địa phương thường xuyên, đảm bảo tính bao trùm và có sử dụng ngôn ngữ DTTS. Đồng thời, cán bộ và giáo viên địa phương cần am hiểu về quyền trẻ em và phương pháp hỗ trợ trẻ tham gia hiệu quả, góp phần tăng cường sự công bằng và phát triển toàn diện cho mọi trẻ em.

Thứ tư, phản hồi và công nhận ý kiến của trẻ: Việc phản hồi ý kiến của trẻ là yếu tố quan trọng để củng cố niềm tin và động lực tham gia. Cần ghi nhận đầy đủ ý kiến trẻ tại các diễn đàn, hội nghị, cuộc họp; có phản hồi rõ ràng, minh bạch từ phía nhà trường, chính quyền hoặc tổ chức liên quan. Nếu ý kiến không được thực hiện, cần giải thích lý do một cách phù hợp với trẻ.

Thứ năm, đưa quyền tham gia vào nội dung giáo dục: Lồng ghép giáo dục quyền trẻ em, đặc biệt là quyền tham gia vào chương trình học tập, hoạt động Đoàn - Đội. Tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề để trẻ thực hành thảo luận, tranh luận và đưa ra sáng kiến. Khuyến khích giáo viên sử dụng phương pháp dạy học tích cực, lấy trẻ làm trung tâm.

2. Thực trạng bảo đảm quyền tham gia của trẻ em dân tộc thiểu số

Trong những năm qua, Việt Nam đã có nhiều nỗ lực để bảo đảm quyền tham gia của trẻ em DTTS, tuy nhiên vẫn còn không ít hạn chế, bất cập cần được nhìn nhận và khắc phục.

a) Kết quả đạt được

Một là, cơ sở pháp lý về quyền trẻ em ngày càng hoàn thiện.

 Luật Trẻ em năm 2016 là văn bản pháp luật trung tâm, thể hiện rõ quan điểm “Trẻ em là đối tượng đặc thù cần được bảo vệ”. Luật quy định chi tiết về quyền, bổn phận của trẻ em và trách nhiệm của gia đình, Nhà nước, xã hội. Luật Giáo dục năm 2019, Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, Bộ Luật Lao động năm 2019, Luật Phòng chống bạo lực gia đình năm 2022… đều có quy định cụ thể liên quan đến quyền của trẻ em. Các chính sách, chương trình quốc gia ngày càng đầy đủ như chương trình hành động vì trẻ em theo từng giai đoạn (2016-2020, 2021-2030) được xây dựng và triển khai. Các chương trình hành động vì trẻ em tập trung vào nhiều lĩnh vực, bao gồm Chăm sóc sức khỏe (khám sức khỏe, tiêm chủng, dinh dưỡng), Giáo dục (nâng cao nhận thức, dạy kỹ năng sống, phòng chống tai nạn), Bảo vệ trẻ em (hỗ trợ trẻ yếu thế, phòng chống bạo lực, xâm hại), và Phát huy quyền trẻ em (tăng cường sự tham gia của trẻ em vào các vấn đề liên quan). Các hoạt động chính bao gồm Tháng hành động vì trẻ em hàng năm, các chiến dịch truyền thông trên phạm vi toàn quốc, và các chương trình hỗ trợ cụ thể cho trẻ có hoàn cảnh khó khăn. Chính phủ ban hành các văn bản hướng dẫn thực thi quyền trẻ em, nhất là về bảo vệ trẻ em khỏi xâm hại, hỗ trợ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, trẻ em DTTS; thúc đẩy quyền tham gia của trẻ em. Bên cạnh đó, nhận thức và cơ chế thực thi ngày càng hoàn thiện: Hệ thống tư pháp thân thiện với trẻ em đang được xây dựng và mở rộng; tăng cường sự tham gia của trẻ em vào các diễn đàn, hội nghị, chương trình truyền thông; mạng lưới bảo vệ trẻ em các cấp được củng cố, như đường dây nóng 111 hoạt động 24/7 để tiếp nhận thông tin về trẻ bị xâm hại... Các văn bản pháp luật, chính sách trên cũng nhấn mạnh việc tạo điều kiện để trẻ em, không phân biệt vùng miền, dân tộc, giới tính, được thể hiện chính kiến phù hợp với độ tuổi và năng lực.

Hai là, mở rộng các mô hình, diễn đàn trẻ em.

Nhiều địa phương đã triển khai các mô hình như “Diễn đàn trẻ em”, “Câu lạc bộ quyền trẻ em”, “Hội đồng trẻ em”... Đây là môi trường để trẻ bày tỏ ý kiến, thảo luận về các vấn đề của bản thân và cộng đồng. Một số địa phương có nhiều đồng bào DTTS như Lào Cai, Đắk Lắk, Gia Lai, Sơn La... đã tổ chức các diễn đàn với sự tham gia của trẻ em dân tộc, giúp các em nói lên nguyện vọng của mình, trẻ được phát biểu bằng cả tiếng phổ thông và tiếng dân tộc. Tại tỉnh Lào Cai, từ năm 2011-2024, tỉnh đã tổ chức 14 diễn đàn trẻ em cấp tỉnh, gần 100 diễn đàn cấp huyện và trên 800 diễn đàn trong trường học, tạo điều kiện cho trẻ em tham gia vào các vấn đề liên quan đến mình. Diễn đàn là hoạt động thường niên, thúc đẩy quyền tham gia của trẻ em nhằm tham vấn ý kiến của trẻ em. Các khuyến nghị, đề xuất của trẻ em Lào Cai chủ yếu tập trung vào hoạt động giáo dục, vui chơi giải trí; được tôn trọng, lắng nghe ý kiến; việc xây dựng môi trường an toàn cho trẻ em⁴... Tại tỉnh Sơn La,  để thúc đẩy bình đẳng giới, giải quyết những vấn đề cấp thiết đối với phụ nữ và trẻ em gái, từ nguồn vốn Chương trình Mục tiêu quốc gia 1719, Sơn La đã xây dựng, vận hành hiệu quả và đang nhân rộng các mô hình thay đổi “nếp nghĩ, cách làm” ở vùng đồng bào DTTS của tỉnh. Các mô hình này đang hướng tới mục tiêu nâng cao nhận thức về bình đẳng giới; hỗ trợ chăm lo đời sống vật chất, tinh thần, bảo vệ, chăm sóc phụ nữ và trẻ em DTTS⁵. Các mô hình đã bước đầu tạo không gian để trẻ em dân tộc thiểu số lên tiếng, góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về quyền trẻ em.

Ba là, tăng cường truyền thông và giáo dục về quyền trẻ em.

Chương trình giáo dục phổ thông mới, cùng các hoạt động ngoại khóa, đã lồng ghép nội dung về quyền trẻ em, trong đó có quyền tham gia. Các chiến dịch truyền thông của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (nay là Bộ Nội vụ), tổ chức UNICEF, Save the Children... đã tạo ra nhiều kênh tiếp cận cho trẻ em DTTS và gia đình để hiểu rõ hơn về quyền được nói, được lắng nghe. Tại tỉnh Sơn La, Hội LHPN tỉnh đã phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh tổ chức chương trình Giao lưu đối thoại giữa trẻ em, nhà trường, chính quyền địa phương và cha mẹ với chủ đề “Lắng nghe con nói” tại trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Bó Sinh, thu hút sự tham gia của toàn thể giáo viên và hơn 250 học sinh. Qua đó đã góp phần tạo điều kiện cho trẻ được chủ động bày tỏ nguyện vọng và những điều các em đang cần được gia đình, nhà trường và cộng đồng xã hội chia sẻ, quan tâm. Tạo cơ hội cho trẻ em được chia sẻ sự hiểu biết, đề xuất các sáng kiến và trách nhiệm của mình về các vấn đề có liên quan đến bản thân. Tạo sự chuyển biến về nhận thức của các cấp, các ngành và toàn xã hội về quyền tham gia của trẻ em và trách nhiệm xây dựng môi trường an toàn, thân thiện cho trẻ em⁶.

Bốn là, sự tham gia của trẻ em được ghi nhận trong một số chính sách đặc thù.

Một hoạt động hỗ trợ quan trọng đối với việc thực hiện quyền trẻ em nói chung và quyền tham gia của trẻ em trong gia đình, nhà trường và cộng đồng nói riêng là Quyết định số 06/2019/QĐ-TTg ban hành ngày 03/01/2019 của Thủ tướng Chính phủ về tiêu chuẩn, trình tự đánh giá và công nhận xã, phường, thị trấn phù hợp với trẻ em. Trong đó, tiêu chí 11: Trẻ em được thực hiện quyền tham gia của trẻ em với cách tính rõ ràng theo việc tổ chức hoạt động thực hiện quyền tham gia của trẻ em (diễn đàn trẻ em, thăm dò ý kiến trẻ em, câu lạc bộ quyền trẻ em, hội đồng trẻ em, chương trình, hoạt động do trẻ em khởi xướng và thực hiện, các hình thức khác theo quy định) và tỷ lệ trẻ em tham gia. Đây chính là cơ sở pháp lý vững chắc để bảo đảm sự tham gia của trẻ em, trẻ em DTTS ngay từ cơ sở. Các mô hình này đã tạo ra không gian để trẻ em thực hành nâng cao khả năng, kỹ năng trong việc bày tỏ ý kiến về các vấn đề đang gặp phải, đề xuất giải pháp, sáng kiến để giải quyết vấn đề dựa vào mong muốn và lăng kính của các em. Ý kiến của các em cũng được các cấp lãnh đạo tiếp nhận, triển khai, trình cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định... Hay Quyết định số 142/QĐ-TTg ngày 27/1/2022 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình “Nâng cao chất lượng dạy học các môn tiếng dân tộc thiểu số trong chương trình giáo dục phổ thông giai đoạn 2021-2030”⁷. Hiện tại, Nghị định 66/2025/NĐ-CP ngày 12/3/2025 của Chính phủ quy định chính sách hỗ trợ cho trẻ em nhà trẻ, học sinh, học viên ở vùng đồng bào DTTS và miền núi, vùng bãi ngang, ven biển và hải đảo, mặc dù không trực tiếp đề cập đến quyền tham gia, nhưng việc hỗ trợ về ăn, ở, học phí và gạo tạo điều kiện thuận lợi để trẻ em DTTS có thể đến trường và tham gia vào các hoạt động giáo dục, qua đó gián tiếp thúc đẩy quyền tham gia của các em⁸. Theo đó, học sinh học tiếng DTTS được cấp phát miễn phí sách giáo khoa, tài liệu tham khảo và đồ dùng học tập, qua đó khuyến khích sự tham gia tích cực của các em trong quá trình học tập... Những chính sách và chương trình trên cho thấy sự quan tâm của Nhà nước và các địa phương trong việc tạo điều kiện để trẻ em DTTS được tham gia đầy đủ vào các hoạt động giáo dục và xã hội, góp phần bảo đảm quyền lợi và phát triển toàn diện cho các em. Đây là bước tiến quan trọng trong việc chuyển từ “trẻ em là đối tượng thụ hưởng” sang “trẻ em là chủ thể có quyền”.

b) Hạn chế, thách thức

Dù đã đạt được những kết quả đáng kể trong việc xây dựng khung pháp lý và thực hiện nhiều hoạt động về sự tham gia của trẻ em, tuy nhiên vẫn còn những hạn chế, thách thức trong việc thực hiện quyền tham gia của mọi trẻ em, đặc biệt trẻ em DTTS.

Thứ nhất, quyền tham gia chưa thực sự trở thành thực tiễn phổ biến.

Dù được quy định trong luật và triển khai ở nhiều nơi, quyền tham gia của trẻ em, đặc biệt là trẻ em DTTS vẫn chủ yếu mang tính hình thức. Sự tham gia của trẻ em hiện vẫn có xu hướng mang tính chiếu lệ hoặc là sự tham gia tượng trưng, trong đó chỉ có một nhóm nhỏ trẻ em thực sự có cơ hội tham gia. Ở nhiều vùng sâu vùng xa, trẻ em vẫn chưa được tạo điều kiện hoặc khuyến khích để lên tiếng, hoặc tiếng nói của các em chưa được xem xét nghiêm túc trong quá trình ra quyết định. Nhìn chung, những sáng kiến, mô hình và hoạt động về sự tham gia của trẻ em hiện nay chủ yếu mang tính bộc phát và chưa thiết lập được khuôn khổ tổng thể của quốc gia. Hiện cũng chưa có một chính sách ở cấp quốc gia hay luật cụ thể nào quy định riêng về sự tham gia của trẻ. Mặc dù dự thảo các tiêu chuẩn và hướng dẫn về sự tham gia của trẻ em đã được xây dựng, bao gồm cả các hướng dẫn về việc lựa chọn trẻ em và thanh thiếu niên thuộc các môi trường xã hội khác nhau và sự đồng thuận của các em khi tham gia, nhưng các tiêu chuẩn và hướng dẫn này vẫn chưa được sử dụng và áp dụng một cách có hệ thống.

Thứ hai, thiếu môi trường và kênh bày tỏ ý kiến hiệu quả.

Trẻ em DTTS ở vùng khó khăn ít có cơ hội tiếp cận các diễn đàn, câu lạc bộ, hoặc các phương tiện truyền thông phù hợp. Ở nhiều huyện miền núi (trước đây) như huyện Si Ma Cai thuộc tỉnh Lào Cai, huyện Mường Nhé thuộc tỉnh Điện Biên... hầu như chưa có các diễn đàn trẻ em cấp xã, huyện. Nhiều trẻ em chưa từng được tham gia một buổi đối thoại hay thảo luận chính thức nào để bày tỏ ý kiến. Ở một số xã vùng cao, cán bộ phụ trách công tác trẻ em thường kiêm nhiệm nhiều việc khác (lao động - thương binh - xã hội, dân số, văn hóa). Vì thế, các hoạt động liên quan đến quyền tham gia của trẻ em ít được tổ chức hoặc chỉ làm mang tính hình thức. Ngoài ra, các công cụ lấy ý kiến trẻ hiện nay chủ yếu theo mẫu chuẩn, chưa tính đến đặc thù văn hóa, ngôn ngữ vùng miền. Khi tổ chức lấy ý kiến về kế hoạch trường học hay chính sách hỗ trợ, nhiều nơi vẫn dùng phiếu khảo sát in bằng tiếng phổ thông. Trẻ em dân tộc như Mông, Dao… gặp khó khăn trong việc hiểu câu hỏi, dẫn đến việc trả lời thiếu chính xác hoặc không trả lời. Những ý kiến của trẻ em đóng góp hoặc kiến nghị về các vấn đề liên quan đến trẻ thường chưa được coi trọng đúng mức cũng như được xem xét một cách thỏa đáng trong quá trình xây dựng chính sách hoặc giải quyết các vấn đề liên quan đến các em. Tại một số hội nghị “Diễn đàn trẻ em” cấp tỉnh, trẻ có nêu kiến nghị về việc xây thêm sân chơi, thư viện, hoặc cải thiện bữa ăn bán trú. Tuy nhiên, sau hội nghị, các kiến nghị này thường không được nhắc lại trong kế hoạch thực hiện của địa phương, hoặc chỉ dừng ở mức “ghi nhận”.

Thứ ba, các chủ thể có trách nhiệm  còn hạn chế năng lực và nhận thức.

Không ít cán bộ cấp cơ sở, giáo viên, phụ huynh chưa thực sự hiểu đúng về quyền tham gia của trẻ em, vẫn giữ quan điểm áp đặt, coi trẻ em là “người thụ động” cần dạy bảo chứ không phải là chủ thể có năng lực đóng góp. Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển bền vững (MSD) đã công bố Báo cáo “Đánh giá Sự tham gia của trẻ em Việt Nam” 2024 về sự lắng nghe ý kiến trẻ em của thầy cô, có 59.8% trẻ em trong diện khảo sát cho rằng thường xuyên/rất thường xuyên được thầy cô lắng nghe/tôn trọng ý kiến của mình. Tuy vậy, tỷ lệ trẻ em chưa bao giờ trao đổi, đối thoại với lãnh đạo trường lại chiếm tỷ lệ khá cao (63%). Mức độ tham gia các hoạt động liên quan đến quyền tham gia của trẻ em tại cộng đồng của trẻ em còn nhiều hạn chế khi không có hoạt động nào có mức điểm trung bình từ 3 trở lên trong thang điểm từ 1 (thấp nhất) đến 5 (cao nhất). Các hoạt động sinh hoạt hè thanh thiếu niên là các hoạt động được tham gia tích cực nhất nhưng điểm trung bình cũng chỉ đạt 2.56/5⁹. Điều này cho thấy có khoảng cách/giới hạn nhất định giữa lãnh đạo trường học với trẻ em, dẫn đến việc quyền tham gia của trẻ bị coi nhẹ hoặc không được tôn trọng một cách thực chất. Mặt khác, còn thiếu đội ngũ giảng viên, giáo viên, chuyên gia nghiên cứu, cán bộ làm công tác phong trào và các nhà làm chính sách có năng lực chuyên môn và kinh nghiệm về quyền tham gia của trẻ em. Đa số người lớn vẫn còn nhận thức khá hạn chế về sự tham gia của trẻ em và chưa biết cách làm thế nào để khuyến khích trẻ em tham gia.

Thứ tư, chưa có cơ chế giám sát, phản hồi minh bạch.

Hiện chưa có hệ thống giám sát độc lập nào ghi nhận, tổng hợp và đánh giá mức độ thực hiện quyền tham gia của trẻ em DTTS. Ngoài ra, khi trẻ em bày tỏ ý kiến, chưa có quy trình phản hồi rõ ràng từ phía chính quyền hay các tổ chức liên quan, điều này khiến trẻ em thiếu niềm tin vào hiệu quả của việc “lên tiếng”.

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến những hạn chế, bất cập trên.

Một là, nguyên nhân từ phía người lớn.

Nguyên nhân quan trọng dẫn đến việc quyền tham gia của trẻ em chưa được bảo đảm đầy đủ xuất phát từ nhận thức và năng lực của người lớn. Không ít phụ huynh, giáo viên và cán bộ cơ sở vẫn giữ quan điểm truyền thống, cho rằng trẻ em còn nhỏ, chưa đủ hiểu biết nên không cần tham khảo ý kiến, từ đó thường áp đặt các quyết định thay cho các em. Trong gia đình, cha mẹ ít khi hỏi ý kiến con trong những vấn đề quan trọng, ở trường học nhiều thầy cô quen phương pháp dạy “độc thoại” thay vì khuyến khích thảo luận, phản biện. Bên cạnh đó, cán bộ làm công tác trẻ em ở địa phương phần lớn chưa được đào tạo chuyên sâu về kỹ năng thúc đẩy sự tham gia của trẻ, dẫn đến các hoạt động tham vấn mang tính hình thức. Chính cách nhìn nhận áp đặt và thiếu năng lực này đã khiến trẻ em chưa thực sự được coi trọng như những chủ thể có quyền tham gia, khiến tiếng nói của các em ít có cơ hội được lắng nghe và phản hồi một cách nghiêm túc.

Hai là, nguyên nhân từ phía trẻ em.

Trẻ em DTTS thường gặp rào cản ngôn ngữ, khó khăn trong việc diễn đạt suy nghĩ bằng tiếng Việt nên ngại phát biểu trước đám đông. Nhiều em còn mang tâm lý tự ti, cho rằng ý kiến của mình không quan trọng hoặc sẽ không được người lớn lắng nghe, vì vậy ít khi chủ động nêu quan điểm. Ngoài ra, do thiếu kỹ năng giao tiếp, phản biện và tham gia thảo luận, trẻ em thường gặp lúng túng khi cần trình bày hoặc bảo vệ ý kiến của bản thân. Thói quen được nuôi dạy trong môi trường áp đặt cũng khiến trẻ hình thành tâm lý thụ động, chờ đợi người lớn quyết định thay. Chính những rào cản này đã góp phần hạn chế khả năng tham gia của trẻ, khiến tiếng nói của các em chưa có sức nặng trong gia đình, nhà trường và cộng đồng.

Ba là, nguyên nhân từ cơ chế và chính sách.

Dù Luật Trẻ em năm 2016 đã quy định rõ ràng về quyền được tham gia, nhưng cơ chế thực thi còn thiếu cụ thể, chưa có hệ thống giám sát và đánh giá hiệu quả để bảo đảm quyền này được thực hiện thực chất ở các địa phương. Kinh phí dành cho các hoạt động thúc đẩy sự tham gia của trẻ em còn ít, chủ yếu dựa vào hỗ trợ của các tổ chức xã hội hoặc dự án quốc tế, dẫn đến nhiều hoạt động ở cơ sở chỉ mang tính hình thức, thiếu chiều sâu. Bên cạnh đó, trong quá trình xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội ở nhiều địa phương, tiếng nói của trẻ em ít được tham khảo, khiến các chính sách ban hành chưa thật sự xuất phát từ nhu cầu và mong muốn của các em. Sự thiếu gắn kết giữa quy định pháp luật và thực tiễn triển khai đã làm cho quyền tham gia của trẻ em chưa được coi trọng và bảo đảm một cách toàn diện.

3. Giải pháp nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền tham gia của trẻ em dân tộc thiểu số

Để bảo đảm thực chất quyền tham gia của trẻ em DTTS, cần thực hiện các giải pháp sau:

Thứ nhất, nâng cao năng lực và thay đổi nhận thức cộng đồng.

Cần đẩy mạnh hơn nữa việc thay đổi các quan niệm, nhận thức và các thực hành có hại liên quan đến vai trò, vị thế của trẻ em DTTS, đặc biệt là trẻ em gái trong gia đình, trường học, cộng đồng. Sự thay đổi này có vai trò rất quan trọng vì cha mẹ, thầy cô giáo là người thường xuyên làm việc, tiếp xúc với trẻ.

Gia đình và nhà trường giữ vai trò then chốt trong việc thúc đẩy quyền tham gia của trẻ em, vì vậy cần có những giải pháp cụ thể ở hai môi trường này. Trước hết, cha mẹ cần thay đổi quan niệm truyền thống áp đặt, học cách lắng nghe, tôn trọng và tham khảo ý kiến của con trong những vấn đề phù hợp với lứa tuổi. Việc khuyến khích con bày tỏ suy nghĩ không chỉ giúp trẻ tự tin hơn mà còn hình thành kỹ năng sống quan trọng cho tương lai. Trong nhà trường, thầy cô giáo cần đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh, tổ chức nhiều hoạt động thảo luận, làm việc nhóm để các em được thực hành quyền tham gia. Nhà trường cũng nên xây dựng các câu lạc bộ, đội nhóm theo sở thích, tạo không gian để học sinh chia sẻ và trình bày ý kiến một cách tự nhiên. Bên cạnh đó, sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình và nhà trường trong việc giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng giao tiếp sẽ giúp trẻ em có đủ điều kiện để tự tin bày tỏ quan điểm, từ đó góp phần bảo đảm quyền tham gia của các em một cách thực chất. Do vậy, cần tổ chức các khóa tập huấn cho cán bộ xã, giáo viên, phụ huynh và người có uy tín trong cộng đồng về quyền trẻ em và phương pháp thúc đẩy sự tham gia phù hợp với văn hóa dân tộc. Truyền thông cộng đồng cần nhấn mạnh rằng trẻ em không chỉ là người học mà còn là người có năng lực đóng góp vào sự phát triển địa phương. Điều này giúp thay đổi tư duy “trẻ con phải nghe lời” sang “trẻ em cần được lắng nghe”.

Các tổ chức đoàn thể như Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ, Hội Bảo vệ quyền trẻ em nên tăng cường các hoạt động gắn kết trẻ em, đồng thời phối hợp với chính quyền địa phương để lắng nghe và phản hồi ý kiến của các em. Bên cạnh đó, cần đa dạng hóa các kênh truyền thông dành cho trẻ em, sử dụng những hình thức gần gũi như trò chơi, tranh vẽ, phim hoạt hình hoặc mạng xã hội phù hợp với lứa tuổi, giúp trẻ dễ dàng tiếp cận và mạnh dạn chia sẻ. Việc xây dựng cộng đồng thân thiện, tôn trọng và khuyến khích trẻ em tham gia không chỉ giúp các em được lắng nghe mà còn góp phần hình thành thế hệ công dân tự tin, có trách nhiệm với xã hội.

Thứ hai, phát huy năng lực, vai trò của trẻ em.

Bản thân trẻ em cũng cần chủ động rèn luyện và phát huy vai trò của mình trong việc thực hiện quyền tham gia. Các em cần tích cực tham gia vào các hoạt động tập thể, diễn đàn, câu lạc bộ để rèn luyện sự tự tin, kỹ năng giao tiếp và khả năng diễn đạt ý kiến. Trẻ em DTTS nên tận dụng cơ hội học tập song ngữ, vừa giữ gìn bản sắc văn hóa vừa nâng cao khả năng sử dụng tiếng Việt để dễ dàng bày tỏ quan điểm với người lớn. Đồng thời, các em cũng cần học cách lắng nghe, tôn trọng ý kiến bạn bè và biết đưa ra ý kiến của mình một cách rõ ràng, thuyết phục. Khi chủ động bày tỏ suy nghĩ và tham gia vào những vấn đề liên quan đến bản thân và cộng đồng, trẻ em không chỉ khẳng định vị trí của mình mà còn góp phần thay đổi nhận thức của xã hội về vai trò của các em.

Thứ ba, thiết lập các kênh tham gia của trẻ em phù hợp với điều kiện địa phương.

Một trong những giải pháp quan trọng để bảo đảm quyền tham gia của trẻ em là thiết lập các kênh tham gia phù hợp với điều kiện cụ thể của từng địa phương. Ở vùng nông thôn, miền núi hay nơi có đông đồng bào DTTS, có thể thành lập các câu lạc bộ thiếu nhi, nhóm sinh hoạt cộng đồng tại thôn, bản để trẻ em vừa vui chơi, vừa trao đổi ý kiến. Tại trường học, cần duy trì và phát triển các hội đồng tự quản của học sinh, các diễn đàn trẻ em cấp trường để tạo không gian chính thức cho các em bày tỏ quan điểm. Đặc biệt, việc lấy ý kiến cần được thực hiện bằng những hình thức gần gũi với trẻ như trò chơi, tranh vẽ, kịch ngắn, hoặc sử dụng ngôn ngữ dân tộc, giúp các em dễ dàng tham gia hơn. Với những địa phương phát triển hơn, có thể tận dụng công nghệ thông tin, xây dựng các kênh trực tuyến hoặc ứng dụng di động để trẻ em chia sẻ ý kiến một cách nhanh chóng và thuận tiện. Khi các kênh tham gia được thiết kế phù hợp với điều kiện thực tế, tiếng nói của trẻ em sẽ được phát huy hiệu quả, góp phần vào quá trình ra quyết định của gia đình, nhà trường và cộng đồng.

Thứ tư, tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách.

Để bảo đảm quyền tham gia của trẻ em được thực hiện thực chất, cần có những giải pháp đồng bộ về cơ chế và chính sách. Trước hết, các quy định trong Luật Trẻ em năm 2016 cần được cụ thể hóa bằng những văn bản hướng dẫn chi tiết, xác định rõ trách nhiệm của từng cấp, từng ngành trong việc tạo điều kiện cho trẻ em tham gia. Cần có cơ chế giám sát độc lập và minh bạch để đánh giá mức độ thực hiện quyền tham gia của trẻ em DTTS. Đồng thời, thiết lập hệ thống tiếp nhận - xử lý - phản hồi các kiến nghị, nguyện vọng của trẻ em ở các cấp. Việc công khai kết quả phản hồi không chỉ tạo sự tin tưởng mà còn nâng cao trách nhiệm của chính quyền và cộng đồng. Khuyến khích sự tham gia của trẻ em trong xây dựng, thực hiện và giám sát các chính sách phát triển địa phương liên quan đến giáo dục, y tế, môi trường, bảo vệ trẻ em... Chính quyền địa phương khi xây dựng kế hoạch triển khai cần lấy ý kiến trẻ em, đặc biệt ở những lĩnh vực ảnh hưởng trực tiếp như giáo dục, y tế, bảo vệ trẻ em và môi trường sống. Các ý kiến của trẻ cần được phản hồi rõ ràng và minh bạch để tạo động lực cho sự tham gia tích cực.

Mặt khác, cần xây dựng chính sách giáo dục song ngữ và giáo dục văn hóa phù hợp, bởi một trong những rào cản lớn nhất đối với quyền tham gia của trẻ em DTTS là rào cản ngôn ngữ. Vì vậy, cần mở rộng và nâng cao chất lượng chương trình giáo dục song ngữ, giúp trẻ em vừa thông thạo tiếng phổ thông để tham gia vào các diễn đàn chung, vừa giữ gìn và phát huy tiếng mẹ đẻ để tự tin thể hiện quan điểm trong môi trường quen thuộc. Đồng thời, nội dung giáo dục cần phản ánh sự đa dạng văn hóa, giúp trẻ cảm thấy bản sắc dân tộc của mình được tôn trọng và khuyến khích phát huy. Đồng thời Nhà nước cần bố trí ngân sách ổn định, lâu dài cho các hoạt động thúc đẩy sự tham gia của trẻ, thay vì chỉ trông chờ vào các dự án hỗ trợ từ bên ngoài. Một điểm quan trọng khác là việc lồng ghép quyền tham gia của trẻ em vào quá trình xây dựng và thực hiện các chính sách phát triển kinh tế-xã hội ở địa phương, bảo đảm các quyết định liên quan đến trẻ em đều xuất phát từ nhu cầu và tiếng nói thực tế của các em. Khi cơ chế, chính sách được hoàn thiện và thực thi nghiêm túc, quyền tham gia của trẻ em mới có thể trở thành một phần tất yếu trong đời sống xã hội.

Kết luận

Bảo đảm quyền tham gia của trẻ em dân tộc thiểu số không chỉ là trách nhiệm pháp lý mà còn là yếu tố nền tảng để trẻ em phát triển toàn diện, tự tin, chủ động và có trách nhiệm với cộng đồng. Chỉ khi trẻ em dân tộc thiểu số được lắng nghe và tôn trọng thực sự, các em mới có thể phát triển toàn diện và góp phần tích cực vào sự phát triển chung của cộng đồng và đất nước. Đây cũng là một bước tiến thiết thực để xây dựng xã hội công bằng, dân chủ và phát triển bền vững, không để ai bị bỏ lại phía sau./.

ThS. Ngô Thị Nhung

Trường Chính trị tỉnh Lào Cai

Bài viết được đăng trên Tạp chí Pháp luật về quyền con người số 49 (10/2025)

---

Tài liệu trích dẫn

(1)  Liên Hợp quốc, Công ước về quyền trẻ em, khoản 1, điều 12 https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Linh-vuc-khac/Cong-uoc-cua-Lien-hop-quoc-ve-quyen-tre-em-233659.aspx, truy cập ngày 19/5/2025

(2) Nguyễn Phương Uyên - Vũ Công Giao, Quyền tham gia của trẻ em theo luật nhân quyền quốc tế và pháp luật Việt Nam, Tạp chí Pháp luật về quyền con người điện tử, 2024 https://qcn.hcma.vn/content/quyen-tham-gia-cua-tre-em-theo-luat-nhan-quyen-quoc-te-va-phap-luat-viet-nam-14415, truy cập ngày 19/5/2025.

(3) Quốc hội, Luật Trẻ em 2016, điều 33, điều 34, https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Giao-duc/Luat-tre-em-2016-303313.aspx, điều 33, điều 34, truy cập ngày 19/5/2025.

(4) Hồng Minh, Thúc đẩy quyền tham gia của trẻ em, Báo Lào Cai điện tử, 2024, https://baolaocai.vn/thuc-day-quyen-tham-gia-cua-tre-em-post392779.html?utm (truy cập ngày 19/05/2025).

(5) Sơn La vận hành hiệu quả và nhân rộng các mô hình thay đổi nếp nghĩ cách làm, Báo Dân tộc và phát triển, https://baodantoc.vn/son-la-van-hanh-hieu-qua-va-nhan-rong-cac-mo-hinh-thay-doi-nep-nghi-cach-lam-733314504928.htm?utm  (truy cập ngày 19/05/2025).

(6) Hội LHPN tỉnh Sơn La tổ chức chiến dịch truyền thông Ngày hội “Bình đẳng giới – Cho chúng ta” và đối thoại với chủ đề “Lắng nghe con nói”, Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam, https://www.hoilhpn.org.vn/tin-chi-tiet/-/chi-tiet/hoi-lhpn-tinh-son-la-to-chuc-chien-dich-truyen-thong-ngay-hoi-binh-%C4%91ang-gioi-x2013-cho-chung-ta-va-%C4%91oi-thoai-voi-chu-%C4%91e-lang-nghe-con-noi--361701-6202.html  (truy cập ngày 15/05/2025).

(7) Quyết định số 142: https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/he-thong-van-ban/van-ban-quy-pham-phap-luat/quyet-dinh-so-142qd-ttg-ngay-2712022-cua-thu-tuong-chinh-phu-phe-duyet-chuong-trinh-nang-cao-chat-luong-day-hoc-cac-mon-tieng-dan-8261 (truy cập ngày 15/05/2025).

(8) https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Giao-duc/Nghi-dinh-66-2025-ND-CP-chinh-sach-cho-tre-em-nha-tre-vung-dong-bao-dan-toc-thieu-so-647451.aspx?utm, truy cập ngày 19/5/2025.

(9) Minh Anh (2024), Báo cáo đánh giá sự tham gia của trẻ em Việt Nam năm 2024, Tạp chí Thương hiệu và công luận, https://thuonghieucongluan.com.vn/bao-cao-danh-gia-su-tham-gia-cua-tre-em-viet-nam-2024-a245394.html, truy cập ngày 19/5/2025.