Chính sách an ninh đối ngoại của Trung Quốc sau Đại hội XX và những vấn đề đặt ra cho luật pháp quốc tế và an ninh con người

Toàn cảnh phiên khai mạc Đại hội XX của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Nguồn: nhandan.vn

Trong bối cảnh trật tự quốc tế biến động sâu sắc với cạnh tranh chiến lược gia tăng, cùng các mối đe dọa an ninh phi truyền thống như biến đổi khí hậu, dịch bệnh và khủng bố, việc nghiên cứu chính sách an ninh đối ngoại của các cường quốc trở nên đặc biệt cấp thiết. Trung Quốc, nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, đã có những điều chỉnh quan trọng trong tư duy và thực tiễn an ninh đối ngoại, đặc biệt sau Đại hội XX Đảng Cộng sản Trung Quốc (tháng 10 năm 2022). Những điều chỉnh này không chỉ định hình lại cục diện khu vực mà còn tác động sâu rộng đến luật pháp quốc tế và an ninh con người toàn cầu.

Báo cáo Đại hội XX của Đảng Cộng sản Trung Quốc đã thể hiện sự quan tâm đặc biệt đối với vấn đề an ninh. Từ khóa “an ninh” (安全) xuất hiện 91 lần, con số nhiều nhất trong lịch sử các báo cáo Đại hội. Báo cáo này cũng đưa ra những ý tưởng, cách thể hiện, và yêu cầu mới về lý luận và thực tiễn bảo vệ an ninh quốc gia, ổn định xã hội. Dựa trên những nội dung mới và mở rộng về an ninh quốc gia, Trung Quốc đã tiến hành nhiều động thái mới để thực hiện chính sách đảm bảo an ninh quốc gia, bao gồm an ninh đối ngoại, với nhiều cải cách mạnh mẽ trong lĩnh vực ngoại giao và an ninh quốc phòng[1]. Tuy nhiên, một điểm đáng chú ý là trong toàn bộ văn kiện Báo cáo tại Đại hội XX của Đảng Cộng sản Trung Quốc, không hề có đề cập trực tiếp đến cụm từ “an ninh con người”. Mặc dù nội dung chính được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tập Cận Bình trình bày tập trung vào việc “Giương cao ngọn cờ vĩ đại Chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc đoàn kết phấn đấu xây dựng đất nước xã hội chủ nghĩa hiện đại” và các vấn đề kinh tế, chính trị, quân sự, nhưng khái niệm “an ninh con người” không được nhắc đến một cách rõ ràng. Hiện nay, những nghiên cứu chuyên sâu về chính sách an ninh đối ngoại của Trung Quốc sau Đại hội XX còn chưa nhiều. Bài viết này sẽ góp phần làm rõ những hàm ý chính sách từ sự phát triển của chính sách an ninh đối ngoại Trung Quốc, đặc biệt là những tác động đến khung khổ luật pháp quốc tế và việc bảo đảm an ninh con người trong tương lai.

1. Khái niệm an ninh con người và chính sách an ninh đối ngoại của Trung Quốc sau Đại hội XX

Khái niệm an ninh con người

Khái niệm “an ninh con người” (human security) xuất hiện từ đầu những năm 1990 trong bối cảnh quốc tế có nhiều biến động lớn như sự tan rã của Liên Xô, kết thúc Chiến tranh Lạnh và sự nổi lên của các mối đe dọa phi truyền thống. Theo Báo cáo Phát triển Con người của UNDP (1994), an ninh không chỉ giới hạn trong vấn đề bảo vệ lãnh thổ mà còn bao gồm sự an toàn cá nhân trước nghèo đói, bệnh tật, áp bức và bất ổn trong đời sống thường nhật. UNDP đã xác định bảy trụ cột của an ninh con người, bao gồm: an ninh kinh tế, lương thực, sức khỏe, môi trường, cá nhân, cộng đồng và chính trị[2].

Sự dịch chuyển từ “an ninh quốc gia” sang “an ninh con người” đánh dấu bước tiến quan trọng trong nhận thức an ninh toàn cầu. Tổng Thư ký Liên Hợp quốc Kofi Annan từng khẳng định rằng an ninh con người là điều kiện tiên quyết để đạt được hòa bình, phát triển và quyền con người.

Bối cảnh chính sách an ninh đối ngoại của Trung Quốc sau Đại hội XX

Đại hội XX của Đảng Cộng sản Trung Quốc (tháng 10 năm 2022) đánh dấu một cột mốc quan trọng trong việc xác lập định hướng chiến lược mới cho Trung Quốc, với mục tiêu cao nhất là hiện thực hóa “phục hưng vĩ đại dân tộc Trung Hoa”. Trong bối cảnh trật tự quốc tế biến động sâu sắc, cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc gia tăng, Trung Quốc đã đẩy mạnh triển khai chính sách an ninh đối ngoại với trọng tâm là kết hợp quyền lực cứng và mềm nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia, duy trì ổn định và mở rộng ảnh hưởng toàn cầu.

Một trong những nội dung nổi bật của Đại hội XX là việc củng cố và phát triển “Tư tưởng ngoại giao Tập Cận Bình” cùng với việc khẳng định “Quan điểm an ninh quốc gia tổng thể” và xây dựng “Cộng đồng chung vận mệnh nhân loại” như các trụ cột chính trong chính sách an ninh đối ngoại của Trung Quốc. Trung Quốc đã tích cực cung cấp các hàng hóa công toàn cầu mang dấu ấn Trung Quốc, như Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI), Sáng kiến Phát triển Toàn cầu (GDI), Sáng kiến An ninh Toàn cầu (GSI), và Sáng kiến Văn minh Toàn cầu (GCI). Những sáng kiến này được xem là công cụ để Trung Quốc thể hiện vai trò quốc tế, hỗ trợ thực hiện các ưu tiên về an ninh, và xây dựng môi trường quốc tế thuận lợi cho phát triển.

2. Các trụ cột chính trong chính sách an ninh đối ngoại của Trung Quốc sau Đại hội XX

Sau Đại hội XX, chính sách an ninh đối ngoại của Trung Quốc được xây dựng trên một số trụ cột chính, phản ánh tầm nhìn chiến lược của Bắc Kinh trong việc kiến tạo một trật tự quốc tế mới và bảo vệ lợi ích quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh địa chiến lược.

Quan điểm an ninh quốc gia tổng thể

Quan điểm an ninh quốc gia tổng thể là một trong những khái niệm trung tâm trong tư duy an ninh của Trung Quốc dưới thời Tập Cận Bình. Quan điểm này mở rộng nội hàm an ninh truyền thống sang nhiều lĩnh vực phi truyền thống, bao gồm bao gồm an ninh chính trị, an ninh lãnh thổ, an ninh quân sự, an ninh kinh tế, an ninh văn hóa, an ninh xã hội, an ninh khoa học công nghệ, an ninh không gian, an ninh biển, an ninh tài nguyên, an ninh hạt nhân, an ninh sinh học, an ninh không gian mạng, an ninh dữ liệu... Điều này cho thấy Trung Quốc nhận thức rằng an ninh quốc gia không chỉ là vấn đề quân sự hay lãnh thổ mà còn là một hệ thống phức tạp, liên kết chặt chẽ với sự ổn định xã hội, phát triển kinh tế và phúc lợi của người dân. Trung Quốc coi an ninh con người là một phần không thể tách rời của an ninh quốc gia tổng thể.

Xây dựng cộng đồng chung vận mệnh nhân loại và các sáng kiến toàn cầu

Cộng đồng chung vận mệnh nhân loại là được Chủ tịch Tập Cận Bình khẳng định mạnh mẽ sau Đại hội XX. Khái niệm này đề cao tầm nhìn về một thế giới hòa bình, an ninh, thịnh vượng, cởi mở, bao trùm, nơi các quốc gia cùng chia sẻ trách nhiệm và lợi ích chung. Trung Quốc đã tích cực thúc đẩy việc cung cấp các hàng hóa công toàn cầu như BRI, GDI, GSI và GCI như những phương tiện để hiện thực hóa tầm nhìn cộng đồng chung vận mệnh nhân loại.

BRI được khởi xướng vào năm 2013, đây là một dự án cơ sở hạ tầng và kết nối quy mô lớn nhằm tăng cường giao thương và đầu tư giữa Trung Quốc với các quốc gia trên thế giới. Mặc dù mang lại cơ hội phát triển kinh tế cho nhiều quốc gia, BRI cũng đặt ra những lo ngại về gánh nặng nợ, tiêu chuẩn môi trường, và ảnh hưởng địa chính trị của Trung Quốc[3].

GDI tập trung vào việc thúc đẩy phát triển bền vững và giảm nghèo trên toàn cầu, nhằm giải quyết các vấn đề cấp bách về phát triển và thu hẹp khoảng cách giàu nghèo[4].

GSI được nêu ra bởi Chủ tịch Tập Cận Bình tại Hội nghị thường niên Diễn đàn Bác Ngao năm 2022, trong bối cảnh căng thẳng quốc tế gia tăng sau xung đột Nga - Ukraine và sự gia tăng cạnh tranh, sức ép của Mỹ đối với Trung Quốc. GSI kêu gọi các quốc gia cùng hợp tác giải quyết các thách thức an ninh truyền thống và phi truyền thống, thúc đẩy một khái niệm an ninh chung, toàn diện, hợp tác và bền vững. Tuy nhiên, GSI cũng được coi là một giải pháp của Trung Quốc để ứng phó với các vấn đề an ninh mới và đối phó với sức ép từ Mỹ và phương Tây, tiềm ẩn thách thức đối với thế giới và khu vực[5].

GCI được Trung Quốc đưa ra tại Hội nghị Đối thoại cấp cao giữa Đảng Cộng sản Trung Quốc và các chính đảng trên thế giới vào tháng 3 năm 2023. GCI nhấn mạnh sự tôn trọng tính đa dạng của văn minh thế giới, kiên trì các nền văn minh bình đẳng, tham khảo, đối thoại, bao dung lẫn nhau; cùng đề xướng phát huy giá trị chung toàn nhân loại như hòa bình, phát triển, công bằng, chính nghĩa, dân chủ, tự do; kế thừa và sáng tạo văn minh; và tăng cường hợp tác giao lưu nhân văn quốc tế. GCI là nỗ lực để truyền thông mô hình hiện đại hóa kiểu Trung Quốc và mở rộng kết nối mềm với thế giới[6].

Những sáng kiến này không chỉ là công cụ để Trung Quốc thể hiện vai trò quốc tế mà còn nhằm hỗ trợ thực hiện các ưu tiên về an ninh, đồng thời xây dựng môi trường quốc tế thuận lợi cho phát triển.

3. Những chính sách của Trung Quốc tăng cường quyền lực cứng và quyền lực mềm

Chính sách an ninh đối ngoại của Trung Quốc sau Đại hội XX tiếp tục nhấn mạnh việc kết hợp quyền lực cứng (quân sự, kinh tế) và quyền lực mềm (văn hóa, ngoại giao) nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia và mở rộng ảnh hưởng toàn cầu. Ngoại giao nước lớn mang đặc sắc Trung Quốc là một phần của nỗ lực này.

Về quyền lực cứng, Trung Quốc hiện đại hóa quân đội, phát triển năng lực quân sự đáng kể, đặc biệt trong các lĩnh vực như hải quân, không quân và công nghệ tên lửa. Đồng thời, Trung Quốc sử dụng sức mạnh kinh tế của mình để củng cố các mối quan hệ song phương và đa phương, thông qua thương mại, đầu tư và viện trợ. Bên cạnh đó, Trung Quốc cũng chú trọng đến việc tăng cường quyền lực mềm thông qua ngoại giao công chúng, quảng bá văn hóa và cung cấp hàng hóa công toàn cầu. Các Viện Khổng Tử, các chương trình học bổng và sự tham gia vào các tổ chức quốc tế là những cách Trung Quốc tìm cách nâng cao hình ảnh quốc tế và gia tăng sự chấp nhận các sáng kiến của mình. GCI là một ví dụ rõ nét cho nỗ lực này, nhằm truyền thông mô hình hiện đại hóa kiểu Trung Quốc và mở rộng kết nối mềm với thế giới.

Sự kết hợp giữa quyền lực cứng và mềm cho phép Trung Quốc linh hoạt hơn trong việc đạt được các mục tiêu an ninh đối ngoại, từ việc giải quyết tranh chấp đến việc định hình lại các chuẩn mực quốc tế.

4. Những vấn đề đặt ra cho luật pháp quốc tế

Chính sách an ninh đối ngoại của Trung Quốc, với những trụ cột và sáng kiến mới sau Đại hội XX, đặt ra nhiều vấn đề phức tạp và đa chiều đối với hệ thống luật pháp quốc tế.

Chủ quyền và không can thiệp vào công việc nội bộ

Trung Quốc luôn nhấn mạnh nguyên tắc chủ quyền quốc gia và không can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia khác. Đây là những nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế, được quy định trong Hiến chương Liên hợp quốc và luật pháp quốc tế. Tuy nhiên, Trung Quốc nêu cao “Cộng đồng chung vận mệnh nhân loại” và triển khai các sáng kiến toàn cầu, thì áp dụng nguyên tắc này có thể tạo ra những diễn giải khác nhau.Trung Quốc khẳng định tôn trọng chủ quyền của các quốc gia và không can thiệp vào mô hình phát triển hay hệ thống chính trị của các nước đối tác trong BRI và GDI. Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng việc mở rộng hợp tác kinh tế – đầu tư quy mô lớn cần được triển khai thận trọng, bảo đảm minh bạch và bền vững.

Giải quyết tranh chấp và duy trì hòa bình khu vực

Việc gia tăng sức mạnh quân sự và các yêu sách chủ quyền ở Biển Đông tiếp tục đặt ra thách thức đối với nguyên tắc giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, trên cơ sở luật pháp quốc tế, đặc biệt là UNCLOS 1982. Trong khi Trung Quốc khẳng định ủng hộ khuôn khổ pháp lý này và thúc đẩy Sáng kiến An ninh Toàn cầu (GSI) với thông điệp hợp tác, giảm đối đầu, việc hiện thực hóa các cam kết đó trong bối cảnh tranh chấp phức tạp vẫn đối mặt nhiều khó khăn. Những quan ngại về mức độ tuân thủ luật pháp quốc tế, tính minh bạch trong hoạt động quân sự và xây dựng lòng tin chiến lược tiếp tục là vấn đề được các nước trong khu vực và cộng đồng quốc tế quan tâm.

Các chuẩn mực và thể chế quốc tế

Trung Quốc đang thúc đẩy các sáng kiến như GDI, GSI và GCI nhằm gia tăng vai trò và ảnh hưởng của mình trong việc tham gia định hình các thảo luận về phát triển, an ninh và hợp tác quốc tế. Những sáng kiến này được xem là nỗ lực bổ sung các cách tiếp cận mới bên cạnh các khuôn khổ hiện có, song cũng đặt ra câu hỏi về sự điều phối, tương thích trong hệ thống thể chế và chuẩn mực quốc tế hiện nay, đặc biệt trong quan hệ với các cơ chế đa phương truyền thống như Liên hợp quốc và Ngân hàng Thế giới.

5. Vấn đề an ninh con người dưới góc độ chính sách an ninh đối ngoại của Trung Quốc

Chính sách an ninh đối ngoại của Trung Quốc, đặc biệt sau Đại hội XX, có tác động sâu rộng đến an ninh con người ở cả cấp độ quốc gia và toàn cầu, tạo ra cả cơ hội và thách thức.

a) Cơ hội trong việc thúc đẩy an ninh con người

Trung Quốc, với sức mạnh kinh tế và công nghệ ngày càng tăng, có tiềm năng đóng góp đáng kể vào việc giải quyết các thách thức an ninh con người toàn cầu.

An ninh kinh tế và lương thực: Thông qua BRI và GDI, Trung Quốc có thể thúc đẩy phát triển kinh tế, tạo việc làm, và cải thiện sinh kế cho hàng triệu người ở các nước đang phát triển. Việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng và kết nối có thể giúp giảm đói nghèo, tăng cường an ninh lương thực bằng cách cải thiện khả năng tiếp cận thị trường và nguồn cung.

An ninh sức khỏe: Trung Quốc đã đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp vắc xin và vật tư y tế trong đại dịch COVID-19. Với năng lực sản xuất và nghiên cứu y tế ngày càng phát triển, Trung Quốc có thể tiếp tục đóng góp vào việc cải thiện an ninh sức khỏe toàn cầu, đặc biệt trong việc phòng chống và kiểm soát các bệnh truyền nhiễm.

An ninh môi trường: Mặc dù Trung Quốc là một trong những nước phát thải khí nhà kính lớn nhất, nước này cũng đang đầu tư mạnh vào năng lượng tái tạo và công nghệ xanh. Sự hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này, đặc biệt thông qua các sáng kiến của Trung Quốc, có thể góp phần giải quyết vấn đề biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường, vốn là những mối đe dọa nghiêm trọng đến an ninh con người.

An ninh cộng đồng: Việc thúc đẩy Cộng đồng chung vận mệnh nhân loại và các sáng kiến hợp tác có thể tạo ra một môi trường quốc tế ổn định hơn, giảm thiểu xung đột và tăng cường hợp tác giữa các quốc gia, từ đó nâng cao an ninh cộng đồng ở cấp độ toàn cầu.

b) Thách thức đối với an ninh con người

Mặc dù BRI được đề xuất với mục tiêu thúc đẩy phát triển và kết nối khu vực, một số dự án đã dẫn đến gánh nặng nợ nần đáng kể cho các quốc gia tiếp nhận, đặc biệt là các nền kinh tế có tiềm lực tài chính yếu kém. Tình trạng này có thể trực tiếp ảnh hưởng đến an ninh kinh tế của người dân, làm giảm khả năng của chính phủ trong việc cung cấp các dịch vụ xã hội cơ bản và gia tăng mức độ phụ thuộc vào Trung Quốc. Cụ thể, các quốc gia như Sri Lanka, Malawi, Malaysia, cùng nhiều quốc gia khác tại châu Phi và châu Á, đã phải đối mặt với các khoản vay lớn và những tranh cãi về khả năng trả nợ. Các báo cáo chuyên sâu thường tập trung vào những quốc gia đối mặt với nguy cơ cạm bẫy nợ từ các khoản vay liên quan đến BRI. Tổng số nợ mà các nước mắc kẹt vì sáng kiến BRI lên đến 385 tỉ USD[7] . Gánh nặng nợ này không chỉ gây ra bất ổn cho hệ thống tài chính quốc gia mà còn có khả năng làm suy yếu quyền tự chủ kinh tế, từ đó tác động trực tiếp đến đời sống, phúc lợi và quyền được phát triển của người dân. Đồng thời, sự gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc, đặc biệt ở các khu vực tranh chấp như Biển Đông, có thể làm gia tăng căng thẳng và nguy cơ xung đột.

Chính sách an ninh đối ngoại của Trung Quốc sau Đại hội XX, được định hình bởi “Quan điểm an ninh quốc gia tổng thể” và tầm nhìn “Cộng đồng chung vận mệnh nhân loại” đã tạo ra những thay đổi đáng kể trong cục diện quốc tế. Việc Trung Quốc tích cực cung cấp các hàng hóa công toàn cầu thông qua các sáng kiến như BRI, GDI, GSI, và GCI cho thấy một nỗ lực của Trung Quốc nhằm định hình lại trật tự thế giới và các chuẩn mực quốc tế theo hướng có lợi cho mình. Những chính sách này đặt ra nhiều vấn đề quan trọng đối với luật pháp quốc tế, đặc biệt là các nguyên tắc về chủ quyền, không can thiệp, giải quyết tranh chấp bằng hòa bình, và việc duy trì các thể chế quốc tế hiện có. Trong khi Trung Quốc khẳng định tôn trọng các nguyên tắc cơ bản, cách thức diễn giải và thực thi của nước này trong các vấn đề như Biển Đông vẫn còn gây tranh cãi và lo ngại. Đồng thời, chính sách an ninh đối ngoại của Trung Quốc có cả cơ hội và thách thức đối với việc bảo đảm an ninh con người. Trung Quốc có thể đóng góp vào việc giải quyết các vấn đề an ninh kinh tế, lương thực, sức khỏe và môi trường trên toàn cầu. Tuy nhiên, cách tiếp cận của Trung Quốc đối với an ninh con người, đặc biệt là trong các lĩnh vực an ninh cá nhân và chính trị cũng đặt ra những thách thức đáng kể.

Trước những thách thức này, cộng đồng quốc tế cần một cách tiếp cận đa chiều, linh hoạt, vừa duy trì đối thoại và hợp tác trong các lĩnh vực cùng quan tâm, vừa nhất quán bảo vệ các nguyên tắc của luật pháp quốc tế và an ninh con người. Đồng thời, các quốc gia cần củng cố năng lực tự cường, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại nhằm tăng khả năng thích ứng và cân bằng lợi ích trong bối cảnh chính sách đối ngoại của Trung Quốc tiếp tục nhấn mạnh hòa bình, hợp tác và phát triển, song song với việc bảo vệ các lợi ích cốt lõi của mình.